Bản làng miền Tây xứ Nghệ. (Trong ảnh: Bản Phù Khả 1, xã Na Ngoi)Năm cao nhất có hơn 300 vụ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống
Đầu năm 2026, dư luận Nghệ An “dậy sóng” khi tại một trường vùng biên, 2 nữ sinh lớp 8 theo trai bản... về làm vợ. Theo báo cáo của các địa phương có liên quan, 2 nữ sinh tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Na Loi đã theo 2 trai bản Xám Xúm, xã Mường Lống trong một tập tục tại địa phương.
Không thể để những đứa trẻ chưa kịp lớn đã vội vã lập gia đình, chưa kịp trưởng thành đã vội vã làm cha, làm mẹ… các cấp chính quyền xã Na Loi và Mường Lống đã vào cuộc tuyên truyền, vận động, giải thích. Sau mấy ngày kiên trì thuyết phục gia đình, dòng họ… thì 2 nữ sinh đã trở lại trường.
Đấy chỉ là một trong nhiều vụ việc tảo hôn được phát hiện sớm, ngăn ngừa, vận động có kết quả. Nhưng, đã có biết bao nhiêu vụ tảo hôn chậm được phát hiện, dẫn tới “gạo đã nấu thành cơm” bằng những đám cưới của hai gia đình, hai dòng họ?!
Thực tế thì, câu chuyện tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở vùng đồng bào DTTS và miền núi Nghệ An vẫn diễn ra dai dẳng, trở thành vấn nạn nhức nhối. Dưới một số bản làng người Mông, người Khơ Mú, việc kết hôn được thực hiện theo tập tục, như “bắt vợ”, hứa hôn, cưỡng hôn…
Thiệp mời được cho là của 1 trong 2 học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Na Loi tổ chức Lễ vu quy khi chưa đủ tuổi kết hônTheo thống kê của tỉnh Nghệ An, trong 1 thập kỷ (từ năm 2015 - 2025), cả tỉnh xảy ra 2.094 vụ tảo hôn, 87 vụ hôn nhân cận huyết thống. Riêng năm 2021, cả tỉnh có đến 309 vụ tảo hôn, 2 vụ hôn nhân cận huyết.
Đáng chú ý, tình trạng tảo hôn cả vợ và chồng chiếm 1.785 vụ. Tảo hôn và hôn nhân cận huyết đa phần rơi vào lứa tuổi học sinh, khiến cho đường tương lai trở nên mờ mịt, hệ lụy xã hội và áp lực cuộc sống trở nên nặng nề, đối mặt với vòng luẩn quẩn đói nghèo, thất học…
Chánh văn phòng Sở Giáo dục và đào tạo Nghệ An Nguyễn Trọng Hoàn chia sẻ: Tình trạng tảo hôn gắn với hủ tục ở vùng miền Tây vẫn còn tồn tại ở một số bản làng, ảnh hưởng đến quyền học tập của học sinh. Đây cũng là bài học kinh nghiệm trong công tác quản lý học sinh bán trú và cũng đặt ra yêu cầu các nhà trường phải tăng cường theo dõi sĩ số, nắm bắt tâm tư, hoàn cảnh từng em để kịp thời có biện pháp hỗ trợ.
Nhiều năm vẫn chưa giảm được
Thực hiện Quyết định 498/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ giai đoạn 2015 - 2025, tỉnh Nghệ An đã ban hành Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS” giai đoạn 2015 - 2025.
Thêm vào đó, trong giai đoạn 2021 - 2025, tỉnh Nghệ An thực hiện Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, với nhiều nội dung về tuyên truyền vận động giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết.
Đó là đòn bẩy quan trọng để đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động, bằng các giải pháp, biện pháp cụ thể. Theo đó, các cấp chính quyền từ tỉnh xuống tận thôn, bản ở Nghệ An đã vào cuộc đồng bộ, vừa tuyên truyền vừa răn đe bằng hình thức xử phạt theo hương ước, theo quy định của pháp luật. Đồng hành cùng cấp thôn, bản, các sở, ngành liên quan cũng đã tùy theo chức năng, nhiệm vụ để cùng chung tay đẩy lùi vấn nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết.
BĐBP Nghệ An tuyên truyền Luật hôn nhân và gia đình cho người dân vùng miền núi. (Ảnh: H.T)Trong thời gian qua, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh đã phối hợp tổ chức hơn 12.844 lượt người, với 91 Hội nghị tuyên truyền trực tiếp tại 14 mô hình điểm phòng chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết ở các xã Nậm Cắn, Huồi Tụ, Nhôn Mai, Tri Lễ, Môn Sơn và 6 trường phổ thông bán trú và nội trú THCS của các xã Tri Lễ, Tam Quang, Thông Thụ.
Hội LHPN tỉnh cũng duy trì và nhân rộng được 1.430 mô hình về xây dựng gia đình hạnh phúc với 24.714 thành viên tham gia. Sở Tư pháp đẩy mạnh tuyên truyền Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Hộ tịch, Luật Bình đẳng giới, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình...
Tỉnh đoàn đã phối hợp xây dựng các mô hình câu lạc bộ gia đình trẻ, câu lạc bộ tiền hôn nhân, thành lập và duy trì hoạt động 8 câu lạc bộ phòng chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết tại một số địa phương…
Và rồi, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết đã giảm đáng kể, giảm dần đều qua từng năm. Theo đó, năm 2015 có 198 vụ tảo hôn và 27 vụ hôn nhân cận huyết, đến năm 2025 còn 95 vụ tảo hôn và không còn hôn nhân cận huyết. Tính chung cả giai đoạn 2015 - 2025, toàn tỉnh Nghệ An xảy ra 2.094 vụ tảo hôn, 87 vụ kết hôn cận huyết thống.
Một tiểu phẩm do học sinh miền núi Nghệ An thể hiện có chủ đề về hôn nhân và gia đình. (Ảnh: M.H)Chủ tịch UBND xã Mường Lống Phạm Văn Hòa cho hay: Chúng tôi rất đau đầu trước thực trạng này. Phải nói là rất khó khăn trong tuyên truyền, vận động và xử lý cả về hương ước lẫn quy định của pháp luật. Thậm chí, nếu xử lý không khéo, có thể xảy ra các hệ lụy như ăn lá ngón tự vẫn.
Về hướng sắp tới, ông Hòa cho biết thêm, địa phương sẽ tiếp tục nâng cao trách nhiệm, phối hợp của các cấp, các ngành trong công tác tuyên truyền, vận động, xử lý vi phạm hành chính. Phát huy vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu, các tổ chức chính trị - xã hội, già làng, trưởng bản gắn với việc duy trì, xây dựng các Mô hình điểm can thiệp làm giảm tình trạng tảo hôn và giảm số phụ nữ DTTS dưới 18 tuổi sinh con.
Vùng đồng bào DTTS và miền núi Nghệ An trải dài trên địa bàn 79 xã thuộc khu vực I, II, III (trong đó có 668 thôn đặc biệt khó khăn). Vì thế, giảm thiểu tiến tới xóa bỏ vấn nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết đang bộc lộ nhiều thách thức hiện hữu về nhận thức của người dân, về quan niệm hôn nhân, về chế tài xử lý…
Bởi rằng, tâm lý sớm có con đàn cháu đống, có người nối dõi, kết hôn sớm để gia đình có thêm người làm nương rẫy; quan niệm kết hôn trong họ tộc để lưu giữ tài sản trong gia đình không mang của cải sang họ khác... đã ăn sâu và nhận thức của một bộ phận người dân.
Bên cạnh đó, chế tài xử lý chưa nghiêm, công tác chỉ đạo, sự phối hợp để ngăn ngừa nạn tảo hôn giữa các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và các ban, ngành, đoàn thể... chưa chặt chẽ, không thường xuyên.
