Người Chu Ru múa Tamya trong sinh hoạt cộng đồng. Ảnh Nguyễn Đức HàNgười Chu Ru từ già trẻ, lớn bé, từ nam tới nữ đều biết hát, biết múa. Trẻ con vừa chập chững bước đi đã nhún nhảy theo các làn điệu tampa, miệng vừa bập bẹ gọi ame (mẹ) đã biết ngân nga theo giai điệu của bà, của mẹ. Thanh niên chơi trống sơgơl, đánh chiêng ba. Người già thổi rơkel, phối tấu các bài hát cổ xưa trên nền nhạc cụ truyền thống.
Trong các dân tộc thiểu số sống giữa đại ngàn Tây Nguyên, Chu Ru là dân tộc có nhiều nét khá đặc biệt. Theo giả thiết của nhiều nhà nghiên cứu, dân tộc Chu Ru là người miền biển. Vào thời nào đó cách nay đã mấy trăm năm, họ đã dứt áo khỏi bản quán, cố hương… lên vùng núi cao tìm quê hương mới. Họ dùng lời ca, tiếng hát động viên nhau vượt gian nan hiểm trở.
Sống giữa núi rừng hoang vu, họ sáng tạo ra các bài hát, điệu vũ, những giai điệu cồng chiêng để gửi gắm niềm tin, lòng kính ngưỡng đến các vị thần linh, đến cội nguồn tổ tiên mong được chở che, được ban điều lành và cũng là cách để tỏ bày cảm thức đối với vạn vật trong cuộc sống thường ngày.
Kho tàng âm nhạc Chu Ru có hàng ngàn bài hát tự sáng tác với nhiều giai điệu như ha ki, ka tha, cho hea… Phổ biến nhất là ha ri, một dạng hát đối, nhưng người hát vẫn có thể ngâm nga một mình. Ha ri thường được các già làng sử dụng để kể chuyện xưa, để khuyên nhau điều hay lẽ phải. Ka tha là điệu hát về mùa màng. Người già thường hát ka tha cho con cháu nhớ về thời tiết, lịch vụ mùa. Cho hea là điệu hát san sẻ, an ủi, chia buồn.
Nhạc cụ Chu Ru là sự kết hợp giữa sar (chiêng), trống sơgơl, păhghinăng, rơkel (kèn bầu), trong đó chiêng là trung tâm, là linh hồn của bản hòa tấu. Người Chu Ru sử dụng chiêng ba, gồm ba chiêng có núm đặt trên dàn, người chơi dùng dùi để đánh, khác với những dân tộc khác ở Nam Tây Nguyên như Cơ Ho, Mnông… dùng chiêng sáu, mỗi người cầm một chiêng và chơi bằng tay. Dàn chiêng ba theo thứ tự từ phải sang trái, từ lớn đến nhỏ là ame (mẹ), dra (dì trẻ) và ànạ (con gái).
Người Chu Ru biểu diễn âm nhạc bên nhánh sông Đa NhimCồng chiêng trong văn hóa và tín ngưỡng của đồng bào Tây Nguyên không đơn thuần là nhạc cụ mà là vật thiêng. Đồng bào tin rằng, đằng sau mỗi chiếc cồng, chiếc chiêng đều có một vị thần ngự trị (Yàng Chiêng). Chiêng là máu thịt, là tài sản, chiêng càng cổ càng quý. Âm thanh cồng chiêng mang tính thiêng, được con người sử dụng như cách đối thoại với thần linh, với núi rừng, gửi gắm mong cầu, nguyện ước đến các Yàng.
Người Chu Ru có số lượng bài chiêng phong phú với nhiều giai điệu. Đánh được chiêng không khó nhưng để đánh đúng bài, đúng điệu đòi hỏi các nghệ nhân phải am tường và tập luyện trong thời gian dài.
Tamya (múa) của người Chu Ru được biết đến nhiều bởi sự uyển chuyển, linh hoạt, mềm mại trong từng động tác. Tamya sinh ra trên chính nền âm nhạc cổ cùng tên với điệu vũ, trình diễn tamya không thể thiếu tiếng chiêng và ngược lại, tấu chiêng không thể tách rời các điệu vũ. Phổ biến nhất là tamya-arya có tính cộng đồng cao, dành cho các cuộc vui, lễ hội; đến tamya-t'rumpô (chào mừng ông lớn), tamya-păhgơnăng (cúng thần linh)…
Không như múa xoang của các dân tộc khác chỉ dành cho nữ, tamya dành cho cả cộng đồng, nam nữ trẻ già đều có thể hòa nhịp khi chiêng trống tấu lên. Theo lời Nghệ nhân Ưu tú Ma Bio, người dành cả đời để sưu tầm và bảo tồn các giai điệu cổ Chu Ru: “Khi âm thanh của chiêng ba, trống păhghinăng và rơkel vang lên thì mọi người cùng hòa nhịp tamya. Đó là sự giao hòa âm dương, biểu hiện của sự tương giao bền chặt”.
Cũng như các dân tộc khác ở Tây Nguyên, người Chu Ru theo tín ngưỡng đa thần “vạn vật hữu linh”. Dòng sông, con suối, tảng đá, cây rừng, núi non đều linh thiêng và là nơi trú ngụ của các Yàng. Làm gì họ cũng làm lễ cúng xin phép. Trong các lễ hội ấy, không thể thiếu tiếng chiêng, vũ điệu tamya, từ nghi thức cúng các Yàng như Yàng Rơ Bông (thần Mương nước), Yàng Mơ Nhum (thần Lúa), Yàng Bơ Mung (thần Đập nước), Yàng Wer (thần Cây cổ thụ)… đến lễ lạt trong gia đình như Pơ khi mô cay (lễ cúng tổ tiên), các nghi lễ vòng đời: Từ lễ thổi tai khi con trẻ sinh ra đến lễ bỏ mả đưa xác thân về với đất trời, cây cỏ.
“Các giai điệu có hồn nhất, hòa quyện nhất, thăng hoa nhất khi được thể hiện giữa thiên nhiên rừng núi, bên dòng sông Đa Nhim, hay trên đỉnh Iamơnhi”, lão nghệ nhân Ma Công hồi tưởng.
Ngày nay, nhiều lễ hội theo vòng đời cây lúa không còn, nhưng người Chu Ru vẫn giữ gìn các giai điệu truyền thống trong trí nhớ, trong các điệu tamya cổ trên nền nhạc sar, rơkel, sơgơl, păhghinăng. Mỗi khi Mặt trời tắt nắng sau cánh rừng già, khi màn đêm phủ xuống đôi bờ Đa Nhim, buôn làng lại tấu lên các giai điệu, lời ca tiếng nhạc ngân vang khắp miền sơn cước…
