Khi niềm tin được soi sáng bởi tri thức
Trong dòng chảy của thời đại số, những người trẻ DTTS đang trở thành lớp "pháp sư" hiện đại, dùng tri thức để giải mã những nỗi sợ cổ xưa. Thầy cúng trẻ Bàn Văn Tình, một người Dao tại Tuyên Quang, là minh chứng sống động cho sự giao thoa này. Bàn Văn Tình quan niệm rằng, làm thầy cúng không phải là cổ súy mê tín, mà là giữ gìn nét đẹp văn hóa biết ơn tổ tiên.
Thầy cúng trẻ Bàn Văn Tình (áo vàng, dân tộc Dao, tỉnh Tuyên Quang) trong lễ cúng đầu tiên trong đời - Lễ cấp sắc (Lễ trưởng thành)
Sinh viên Hoàng Văn Hiếu (dân tộc Nùng, tỉnh Cao Bằng): Giải lời nguyền lạc hậu bằng chính học vấn và sự thấu hiểu văn hóa dân tộc mìnhĐứng trước những quan niệm cũ về ma quỷ hay Phí Phông, Tình chọn cách dùng chính chiếc điện thoại thông minh để cho bà con xem các kiến thức khoa học, giải thích rằng những hiện tượng vốn bị coi là "ma làm" thực chất do bệnh lý hoặc môi trường.
Anh khẳng định: "Tôi luôn khuyên bà con: 'Phải đi bệnh viện trước, rồi mới về cúng lễ sau'. Tri thức giúp tôi hiểu rằng, một thầy cúng giỏi ngày nay là người biết dùng niềm tin để hướng đồng bào đến với ánh sáng văn minh".
Sự thay đổi này cũng lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng người DTTS. Sinh viên Hoàng Văn Hiếu (dân tộc Nùng) tin rằng, văn hóa tâm linh là một phần đời sống để con người biết kính trọng thiên nhiên, tổ tiên, chứ không phải để tạo ra nỗi sợ hãi quá mức như trên phim. Hiếu nhấn mạnh vai trò của người trẻ trong việc trở thành cầu nối, vừa hiểu văn hóa dân tộc mình, vừa tiếp cận tri thức hiện đại để chia sẻ lại với bản làng một cách gần gũi.
Pháp luật là "bùa hộ mệnh" tin cậy nhất
Theo quy định của pháp luật, việc tung tin đồn "nghi cầm ma" để cô lập người khác không đơn thuần là mê tín, mà là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng xâm phạm đến quyền công dân. Tùy theo mức độ, hành vi này có thể bị xử lý dân sự về tội xúc phạm danh dự, nhân phẩm; xử phạt hành chính từ 10 đến 20 triệu đồng theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP; hoặc thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự về tội "Vu khống", "Làm nhục người khác".
Bà Hoàng Thị Hạnh, nguyên Thứ trưởng Ủy ban Dân tộc (đeo kính) cùng đồng Mông xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai: Một lời giải thích về pháp luật từ Người có uy tín có giá trị bằng hàng chục buổi hội thảoBà Hoàng Thị Hạnh, nguyên Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo), chia sẻ kinh nghiệm cốt lõi để nâng cao nhận thức cho đồng bào DTTS: Pháp luật phải "nói" tiếng dân tộc. Công tác phổ biến pháp luật cần thực hiện sinh động qua sân khấu hóa, tranh cổ động và đặc biệt là phát huy vai trò của Người có uy tín.
Bà khẳng định: "Một lời giải thích về pháp luật từ già làng, trưởng bản, Người có uy tín có giá trị bằng hàng chục buổi hội thảo. Khi Người có uy tín hiểu luật, họ sẽ là người đầu tiên dập tắt những tin đồn "ma quỷ" ngay từ khi nó mới nhen nhóm".
Bên cạnh đó, việc số hóa các kiến thức pháp luật thông qua điện thoại thông minh chính là cách để thanh niên vùng cao trở thành người bảo vệ gia đình mình trước các hủ tục. Pháp luật không phải là thứ xa vời để trừng phạt, mà chính là "bùa hộ mệnh" giữ gìn bình yên cho từng nóc nhà.
Tương lai từ những đôi tay lao động
"Lời nguyền" của sự lạc hậu thực chất đến từ sự thiếu hụt thông tin và điều kiện phát triển trong thời gian dài. Để thực sự giải thoát bản làng khỏi nỗi sợ "Phí Phông", giải pháp bền vững nhất chính là nâng cao đời sống và dân trí. Khi cái đói, cái nghèo bị đẩy lùi, sức khỏe thể chất tốt lên thì những ảo giác hay nỗi sợ vô hình cũng không còn đất sống.
Khi mỗi người trẻ trở thành một 'đại sứ tri thức', những lời đồn thổi về Phí Phông sẽ dần bị đẩy lùiThầy cúng Bàn Văn Tình tin tưởng rằng, thế hệ mình sẽ không nhìn rừng già bằng sự sợ hãi vô hình nữa. Thay vào đó là niềm tin vào sức mạnh của đôi tay lao động và những kiến thức học được từ sách vở, internet. Anh cũng tin tưởng vào những ngày mai tươi sáng, khi tiếng chuông thầy cúng chỉ vang lên trong các lễ hội vui vẻ, còn nỗi sợ "con ma" sẽ vĩnh viễn biến mất.
Câu chuyện về em Vàng A Cường tại Giàng A năm 2022, cũng chính là minh chứng đanh thép: Khi chúng ta dám hành động, dám đưa khoa học và pháp luật về bản, những cuộc hồi sinh sẽ hiện hữu. Phí Phông có thể là một sản phẩm nghệ thuật ám ảnh trên màn ảnh rộng, nhưng trong đời thực, nó được giải mã bằng tình yêu thương và ánh sáng của tri thức hiện đại. Bản làng hôm nay đã sẵn sàng cho một cuộc đổi thay, nơi con người làm chủ vận mệnh bằng sự thông thái và thượng tôn pháp luật.
Ánh sáng tri thức về bản: Kháng thể mạnh mẽ nhất quét sạch bóng tối hủ tục, mở ra tương lai bình yên cho đại ngàn Loạt bài này đã khép lại hành trình từ rạp chiếu phim hiện đại đến tận hang sâu, bản thẳm để cùng bạn đọc nhìn nhận khách quan về một hiện tượng văn hóa – xã hội đặc thù của vùng cao. Hy vọng ánh sáng của tri thức sẽ tiếp tục lan tỏa, để lời nguyền "Phí Phông" chỉ còn là ký ức trong những thước phim giải trí.
