Người Tà Ôi có một nghi lễ linh thiêng gắn với thổ cẩm

Tinh hoa dệt nên từ đôi tay người phụ nữ

Dệt Dèng là nghề truyền thống lâu đời của người Tà Ôi ở vùng cao A Lưới. Từ nhỏ, phụ nữ Tà Ôi đã biết trồng bông, xe sợi, dệt nên những tấm Dèng với hoa văn hạt cườm tinh xảo. Không chỉ là trang phục, Dèng còn là tài sản quý, vừa dùng làm lễ vật, trang trí, trao đổi hàng hóa, vừa gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh và các nghi lễ cộng đồng.

Điểm đặc biệt của Dèng nằm ở kỹ thuật dệt độc đáo. Hoa văn và hạt cườm được dệt trực tiếp vào vải, tạo nên những sản phẩm tinh xảo. Theo chị Hồ Thị Nhung, người dân xã A Lưới, tấm Dèng càng nhiều hoa văn hạt cườm thì càng có giá trị, thể hiện sự khéo léo của người dệt.

Để hoàn thành một tấm Dèng, người phụ nữ phải tỉ mỉ từ khâu chọn sợi, phối màu đến dệt hoa văn. Dù khung dệt chỉ gồm những thanh tre giản dị, nhưng có thể tạo nên những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật cao.

Trong đời sống tinh thần của đồng bào Tà Ôi, Dèng mang giá trị biểu trưng cho sự sung túc, vị thế và phẩm giá của người sở hữu. Đây là vật phẩm không thể thiếu trong tín ngưỡng, thờ cúng, đồng thời là sính lễ trong hôn nhân, thể hiện tình cảm, lòng hiếu kính với gia đình và sự tri ân đối với cộng đồng.

Với ý nghĩa đặc biệt quan trọng như vậy nên nghi thức cúng lễ dâng tấm Dèng được người Tà Ôi hết sức coi trọng. Dâng tấm Dèng được thực hiện trong những dịp quan trọng như lễ mừng lúa mới và lễ cưới truyền thống.

Nghi lễ thiêng liêng trong đời sống cộng đồng

Lễ dâng tấm Dèng thường được tổ chức vào các dịp lớn như lễ hội, cưới hỏi, mừng lúa mới tại nhà cộng đồng – nơi hội tụ văn hóa của cả bản làng.. Nghi lễ diễn ra trang trọng, đầy đủ các bước, từ chuẩn bị lễ vật đến lời khấn thiêng liêng, vừa là nét đẹp văn hóa truyền thống, vừa là sợi dây kết nối duyên tình, giúp mỗi người Tà Ôi thêm quý trọng, gìn giữ và lưu truyền bản sắc của dân tộc mình.

Nghệ nhân Mai Thị Hợp, ở xã A Lưới 4 cho biết, trong đời sống người Tà Ôi, tấm Dèng luôn hiện diện ở những thời khắc quan trọng. Trong đám cưới, gia đình cô dâu luôn treo một tấm Dèng ở vị trí trang trọng nhất. Khi về nhà chồng, cô dâu cũng mang theo Dèng để trình tổ tiên, cầu mong hạnh phúc bền lâu.

Trên mâm cúng dâng Dèng của người Tà Ôi, ngoài vật phẩm không thể thiếu là một tấm Dèng gấp vuông vắn còn có một con gà luộc chín, 4 con cá để trên một bát xôi, 2 chén rượu, một chén nước và hai con chuột, một nải chuối, một bát gạo, và một số bánh truyền thống của đồng bào Tà Ôi. Đặc biệt phải có 2 khúc mía, một ngọn mía còn nguyên lá. 

Trên cùng là cây nêu treo 8 tua rua sợi thổ cẩm. Thầy cúng thỉnh mời Yàng, thần linh, tổ tiên chứng giám cho nghi thức dâng Dèng để cầu mong dệt được những tấm Dèng đẹp và bán được nhiều sản phẩm. Sau nghi thức cúng đồng bào Tà Ôi thực hiện điệu múa dâng trời.

Không chỉ trong hôn nhân, Dèng còn gắn với vòng đời mỗi con người. Những tấm Dèng thường được chôn theo người đã khuất. Một số tấm được giữ riêng để cúng Yàng, tuyệt đối không sử dụng trong sinh hoạt thường ngày.

Theo đồng bào Tà Ôi, tấm Dèng dùng để cúng phải để riêng, không mặc, không giặt, không cho tặng. Đó là vật dành cho thần linh trong gia đình.

Năm 2016, Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch đã công nhận nghề dệt Dèng của người Tà Ôi là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ đó, sản phẩm Dèng ngày càng được biết đến rộng rãi, không chỉ trong nước mà còn vươn ra thị trường quốc tế.

Hiện nay, bên cạnh giá trị nghi lễ, Dèng còn được phát triển thành sản phẩm phục vụ du lịch, góp phần tạo sinh kế cho người dân. Tuy nhiên, với người Tà Ôi ở A Lưới, TP. Huế, giá trị cốt lõi của Dèng vẫn nằm ở ý nghĩa văn hóa và tâm linh.