Giếng cổ gần 2.000 năm tuổi ở Quảng Trị nuôi loại rau đặc sản đắt hàng
Giữa vùng đất đỏ Bazan Cồn Tiên (Quảng Trị), những giếng đá cổ vẫn đưa dòng nước trong lành ra đồng ruộng. Không chỉ gắn với dấu tích văn hóa Chăm và đời sống tín ngưỡng dân gian, nguồn nước ấy còn nuôi những ruộng rau liệt, tạo sinh kế cho người dân.
Dòng nước chảy qua gần 2.000 năm lịch sử
Giữa những ngọn đồi đất đỏ Bazan ở thôn Gio An, xã Cồn Tiên, hệ thống giếng cổ gây ấn tượng bởi những bể đá, máng dẫn nước được xếp đặt khéo léo. Nước ngầm từ lòng đất liên tục tuôn ra, chảy qua các bể lắng rồi theo mương nhỏ về ruộng rau. Không cần máy bơm, công trình vẫn vận hành nhờ độ dốc địa hình tự nhiên.
Hệ thống giếng cổ Gio An được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 2001. Theo những tư liệu nghiên cứu được địa phương giới thiệu, các giếng có niên đại khoảng 1.800 năm, mang dấu ấn kỹ thuật khai thác nước của cư dân Chăm xưa.
Điểm đặc biệt không chỉ là tuổi đời mà còn ở cách khai thác, phân phối nguồn nước. Đá cuội được xếp thành bờ giếng, bể chứa, vách ngăn, máng dẫn. Dòng nước từ nơi cao xuống thấp, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt trước khi tưới cho cây trồng. Trải qua nhiều thế kỷ, nhiều hạng mục vẫn phát huy công năng.
Ông Lê Phước Hiếu - Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên, cho biết mỗi giếng có cấu trúc và cách sử dụng riêng. Những quy ước liên quan đến nguồn nước được người dân gìn giữ, truyền lại qua nhiều thế hệ.
Tại giếng Bà, khu vực phía trong dành cho lấy nước sinh hoạt, không dùng để tắm giặt. Việc vệ sinh được thực hiện ở phía ngoài; xa hơn là nơi cho gia súc uống nước. Sau đó, dòng nước tiếp tục qua mương đá đến các ruộng rau liệt. Cách phân chia ấy thể hiện ý thức sử dụng và bảo vệ nguồn nước chung của cộng đồng.
Ngày nay, nhiều hộ dân đã có giếng khoan, nhưng giếng cổ không vì thế mà mất đi vị trí trong đời sống làng quê. Bên cạnh giá trị thủy lợi, nơi đây còn lưu giữ những tập tục, truyền thuyết gắn với niềm tin dân gian.
Theo ông Hiếu, quanh giếng Gai có những câu chuyện liên quan đến việc tắm giặt, kết duyên và hình thành làng bản. Ở giếng Bà, một ký tự trên đỉnh giếng được một số người dân lý giải là dấu tích bùa yểm. Đây mới là cách diễn giải dân gian, chưa có cơ sở để khẳng định nguồn gốc hay ý nghĩa của ký tự.
Người dân còn truyền nhau quan niệm nên tránh xuống tắm giếng vào đêm rằm, ngày mồng một âm lịch, bởi đó là thời điểm các vị tiên về ngự. Dù không phải thông tin có thể kiểm chứng theo nghĩa lịch sử, những câu chuyện ấy cho thấy giếng cổ đã trở thành một phần ký ức, tín ngưỡng cộng đồng.
Rau liệt: Đặc sản lớn lên từ mạch nước cổ
Từ những bể đá, nước len theo mương, đổ về các thửa ruộng xanh mướt. Ở đó, rau liệt, còn gọi là xà lách xoong, phát triển trên nền đất sỏi và đá ẩm. Dòng nước chảy thường xuyên tạo điều kiện để cây bén rễ, sinh trưởng, làm nên loại rau đặc sản gắn với tên tuổi Gio An.
Anh Trần Văn Hải, người thôn Gio An, có khoảng 30 m² trồng rau liệt gần giếng Bà. Mảnh ruộng nhỏ được gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ nay vẫn đem lại nguồn thu đáng kể.
“Mỗi vụ, diện tích này mang lại khoảng 8 - 10 triệu đồng. Đầu vụ, thu hoạch đến đâu thương lái mua đến đó. Giá bán tại ruộng khoảng 15.000 - 20.000 đồng/kg”, anh Hải cho biết.
Diện tích trồng rau tại các giếng thường không lớn. Có thửa chỉ 15 - 20 m², thửa rộng hơn khoảng 100 - 200 m². Người dân tận dụng những khoảnh đất phù hợp cạnh mạch nước, không phải đầu tư hệ thống tưới tiêu phức tạp.
Theo các hộ trồng rau, quá trình canh tác không sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu. Sau thu hoạch, gốc rau được giữ lại để tiếp tục nhân giống. Trong điều kiện thuận lợi, rau có thể cho thu hoạch sau khoảng 15 - 20 ngày, giúp người trồng có nguồn hàng thường xuyên trong vụ.
Theo UBND xã Cồn Tiên, quanh hệ thống giếng cổ hiện có khoảng 10ha rau liệt, chủ yếu ở thôn Hảo Sơn và Gio An. Giá thu mua phổ biến khoảng 15.000 đồng/kg, có lúc đạt 25.000 đồng/kg. Rau được thương lái thu mua tại ruộng, sau đó đưa đến các chợ, nhà hàng và đầu mối tiêu thụ.
Người trồng tính toán, 100 m² rau liệt trong điều kiện thuận lợi có thể mang lại doanh thu khoảng 30 - 50 triệu đồng mỗi vụ kéo dài chừng 3 tháng. Đây là con số doanh thu, chưa phải lợi nhuận sau chi phí, nhưng cho thấy tiềm năng kinh tế từ những thửa ruộng diện tích nhỏ.
Từ công trình dẫn nước của người xưa, dòng chảy hôm nay tiếp tục góp phần tạo nên sinh kế. Giếng cổ vì thế không chỉ được bảo tồn như một dấu tích lịch sử mà còn hiện diện trong lao động, bữa ăn và nguồn thu của nhiều gia đình.
Theo ông Lê Phước Hiếu, hệ thống giếng cổ là một điểm nhấn trong định hướng phát triển du lịch địa phương. Trong 2 năm 2025 - 2026, xã ước tính đón khoảng 70.000 - 100.000 lượt khách tham quan, trải nghiệm. Những bể đá cổ, câu chuyện dân gian và ruộng rau xanh mở ra khả năng kết hợp tìm hiểu di sản với trải nghiệm sản xuất nông nghiệp.
Giá trị của giếng Gio An nằm ở sự tiếp nối ấy: một công trình thủy lợi xưa vẫn phục vụ cuộc sống hiện tại. Bảo vệ nguồn nước, gìn giữ những quy ước cộng đồng và khai thác du lịch hợp lý cũng chính là cách bảo vệ di sản, để dòng nước nghìn năm tiếp tục nuôi dưỡng vùng quê Cồn Tiên.
