Lễ Chá Mùn: "Không ghi thì sẽ mất"
Ở bản Ngàm Pốc, xã Yên Thắng, tỉnh Thanh Hóa, mỗi khi tiếng chiêng, tiếng trống của Lễ Chá Mùn vang lên giữa núi rừng, người dân lại nhắc đến già làng Lò Viết Lâm.
Tâm huyết với di sản
Căn nhà sàn của ông Lâm nằm nép mình bên sườn núi, giản dị như chính chủ nhân. Trong góc nhà, cuốn sổ cũ đã sờn mép được ông nâng niu như một báu vật.
Từng dòng chữ ghi chép lời mo, từng nghi thức của Lễ Chá Mùn được cẩn thận chắt lọc sau nhiều năm lặn lội tìm hiểu.
“Không ghi thì sẽ mất”, ông nói, giọng chậm rãi nhưng dứt khoát. Để có được những trang ghi chép ấy, ông đã đi qua nhiều thôn bản, tìm gặp các bậc cao niên, hỏi từng câu khấn, từng động tác, từng chi tiết nhỏ.
Những mảnh ký ức rời rạc được ông gom lại, ghép nối, từng bước phục dựng thành một nghi lễ hoàn chỉnh, gần với nguyên gốc nhất có thể.
Ở tuổi 70, khi nhiều người đã chọn nghỉ ngơi, ông Lâm vẫn miệt mài với công việc thầm lặng. Không chỉ phục dựng nghi lễ Chá Mùn, ông còn sưu tầm, luyện tập và phổ biến các làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống của người Thái đen.
Ông là người sáng lập và là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa Dân gian xã Yên Thắng - nơi quy tụ những người tâm huyết với di sản quê hương.
Theo ông, Câu lạc bộ không chỉ để biểu diễn mà quan trọng hơn là tạo không gian để văn hóa truyền thống “sống” trong cộng đồng.
“Nếu chỉ diễn mà không hiểu thì không giữ được lâu. Phải để con cháu tham gia, tự cảm nhận thì mới bền”, ông chia sẻ.
Tại nhà văn hóa bản, tiếng chiêng, tiếng trống vẫn vang lên đều đặn. Giữa vòng người, ông lặng lẽ chỉnh từng nhịp, từng động tác, kiên nhẫn để người học tự thấm giá trị di sản.
Khi di sản trở về với đời sống
Với người Thái, Lễ Chá Mùn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, gắn với quan niệm về Mường Trời và các vị thần linh, cầu sức khỏe, xua đuổi bệnh tật. Mỗi lời mo, mỗi nhịp chiêng, mỗi động tác múa đều chứa đựng những giá trị văn hóa được tích tụ qua nhiều thế hệ.
Theo truyền thuyết, khi người dân Mường Lúm gặp dịch bệnh, họ đã cầu cứu Pó Then - vị thần tối cao. Sau khi được cứu giúp, mo Mùn thay mặt dân bản làm lễ tạ ơn, hình thành nên nghi lễ Chá Mùn. Trải qua thời gian, nghi lễ trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Thái đen.
Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống hiện đại, có giai đoạn Lễ Chá Mùn dần thưa vắng. Trăn trở trước thực tế ấy, ông Lâm cùng một số nghệ nhân tâm huyết đã âm thầm góp sức để khôi phục lại nghi lễ.
Từ những buổi thực hành trong bản đến các sự kiện quy mô hơn, nghi lễ từng bước được phục dựng. Giai đoạn 2017 - 2018, xã Yên Thắng đã tiến hành tôn tạo, khôi phục lễ hội.
Đặc biệt, tháng 10/2025, Lễ hội Chá Mùn của người Thái xã Yên Thắng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đến nay, điều đáng quý là nghi lễ vẫn được thực hành trong đời sống cộng đồng, chứ không chỉ tồn tại trên sân khấu.
“Giữ lửa” cho mai sau
Không chỉ phục dựng, việc bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Chá Mùn đang được triển khai bài bản với sự vào cuộc của chính quyền và cộng đồng.
Ông Hà Trung Kiên - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Thắng, cho biết: Hiện xã đang phối hợp với các cơ quan chức năng xây dựng Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Chá Mùn giai đoạn 2025 - 2030”, với nhiều giải pháp đồng bộ.
Theo đó, địa phương khuyến khích thế hệ trẻ học tập, kế thừa, thực hành và sáng tạo, để di sản có sức sống trong đời sống hiện đại. Các hoạt động tuyên truyền, hướng dẫn thực hành tín ngưỡng Chá Mùn được lồng ghép trong các buổi họp bản, sinh hoạt của các tổ chức chính trị - xã hội.
Các trường học cũng được chỉ đạo mời nghệ nhân dân gian đến nói chuyện về nguồn gốc, ý nghĩa và hướng dẫn học sinh thực hành nghi lễ trong các buổi ngoại khóa. Qua đó, giúp thế hệ trẻ hiểu đúng, hiểu sâu và thêm tự hào về bản sắc dân tộc.
Cùng với bảo tồn, xã Yên Thắng định hướng gắn di sản với phát triển du lịch sinh thái, du lịch khám phá tại bản Ngàm Pốc, bản Peo, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.
Với ông Lâm, đó là hướng đi cần thiết, nhưng ông vẫn giữ quan điểm: “Lễ không phải để diễn”. Theo ông, bảo tồn phải dựa trên nền tảng tôn trọng nguyên gốc, không chạy theo hình thức hay thương mại hóa tùy tiện. Bởi nếu mất đi cái cốt lõi, di sản sẽ chỉ còn là “cái vỏ”.
Hôm nay, trong các buổi sinh hoạt cộng đồng và ngoại khóa ở trường học, những giá trị văn hóa của nghi lễ Chá Mùn tiếp tục được giới thiệu, trao truyền. Những lời mo, nhịp chiêng, điệu múa… đang dần được thế hệ trẻ tiếp nhận và gìn giữ.
