Mù Cang Chải: Giữ nhịp bản làng trên không gian số
Ở Mù Cang Chải (tỉnh Lào Cai), những già làng, trưởng bản, Người có uy tín đang dùng công nghệ số để nối dài tiếng nói và làm “bộ lọc” tin cho cộng đồng.
.jpg)
Rút ngắn con đường đưa thông tin tới bản
Bảy giờ sáng, trước khi lên nương, anh Sùng A Của, Trưởng thôn Nả Háng, xã Mù Cang Chải, mở điện thoại, nhấn giữ biểu tượng micro trong nhóm Zalo của bản. Đoạn tin nhắn chưa đầy một phút, được anh nói bằng tiếng Mông: "Chiều nay mưa lớn, các hộ không đưa trâu bò qua suối; gia đình có người cao tuổi chú ý số điện thoại trực ban của thôn".
Vài phút sau, dưới tin nhắn xuất hiện những biểu tượng đã xem. Một người hỏi lại đoạn đường nào có nguy cơ sạt lở. Một phụ nữ báo gia đình trên nương chưa có sóng, nhờ anh gọi trực tiếp. Anh Của vừa trả lời trong nhóm, vừa ghi tên hai hộ cần đến tận nhà. Với anh, điện thoại giúp thông tin đi nhanh hơn; còn việc thông tin có đến được đúng người hay không vẫn cần đôi chân của người làm công tác vận động.
“Trước đây muốn báo một việc gấp, trưởng thôn và chúng tôi phải chia nhau đi từng cụm dân cư. Bây giờ gửi vào nhóm, nhiều nhà biết ngay. Nhưng không thể nghĩ gửi xong là hết trách nhiệm. Người cao tuổi không dùng điện thoại, hộ ở nơi sóng yếu hoặc bà con chưa hiểu tiếng phổ thông vẫn phải được gặp, được giải thích”, anh Của nói.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Mù Cang Chải có địa bàn rộng, dân cư phân tán, đồng bào DTTS chiếm tỷ lệ lớn. Đây là nơi khoảng cách giữa trung tâm xã và một số cụm dân cư không chỉ được tính bằng cây số, mà còn bằng địa hình, thời tiết và chất lượng sóng viễn thông.
Nhưng một văn bản dài chụp nguyên trang thường khó đọc trên màn hình nhỏ. Một đường link chỉ có tiếng Việt cũng chưa chắc giúp người cao tuổi hiểu đúng. Anh Của chọn cách đọc trước tài liệu do xã, Công an hoặc trạm y tế cung cấp, gạch ý quan trọng, rồi thu âm bằng tiếng Mông. Khi cần, anh chụp lại phần có ngày, giờ, địa điểm và khoanh bằng màu đỏ. Thông tin ngắn, đúng việc, đúng thời điểm thường được bà con nhớ lâu hơn.
Ông Sùng Chà Lềnh - người dân trong thôn Nả Háng, thường nghe tin nhắn thoại khi đang làm nương. “Có nội dung chưa hiểu thì tôi hỏi ngay. Anh Của trả lời bằng tiếng Mông hoặc gọi điện nói lại, nên người bận công việc vẫn nắm được việc của thôn”, ông Lềnh nói.
.jpg)
Không chỉ chuyển tin, còn phải lọc tin
Mạng xã hội đưa thông tin chính thống đi nhanh, nhưng tin giả cũng đi với tốc độ tương tự. Một đoạn video cũ được gắn địa danh mới, một thông báo giả mạo về hỗ trợ tiền, hay đường Link yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân có thể làm người dân hoang mang. Trong nhóm cộng đồng, chỉ một lần chia sẻ thiếu kiểm chứng cũng đủ khiến lời đồn lan sang nhiều thôn.
Bởi vậy, uy tín trên không gian số trước hết phải được xây bằng sự chính xác. Anh Của tự đặt cho mình 3 nguyên tắc: Chỉ chuyển nội dung từ cơ quan, đơn vị hoặc cán bộ đầu mối đã xác định; nếu chưa rõ thì hỏi lại trước khi đăng; khi phát hiện thông tin sai phải đính chính ngay bằng cách ngắn gọn, không tranh cãi kéo dài. Những nội dung liên quan đến tài khoản ngân hàng, mã xác thực, căn cước hay đời tư của người dân tuyệt đối không đưa công khai vào nhóm.
Theo Công an xã Mù Cang Chải, việc nâng cao khả năng tiếp nhận, xử lý thông tin trên mạng xã hội cho đồng bào DTTS cần dựa vào các trang, nhóm cộng đồng và sự tham gia của trưởng thôn, già làng, Người có uy tín.
Họ không chỉ truyền tải thông tin chính thống, mà còn giúp bà con nhận diện nội dung xấu độc, lừa đảo và phản ánh vấn đề phát sinh từ cơ sở. Vai trò này ngày càng rõ khi điện thoại thông minh trở thành vật dụng quen thuộc trong nhiều gia đình.
Điểm yếu của tuyên truyền qua mạng là dễ tạo ra cảm giác “đã gửi tức là đã đến”. Trên thực tế, dấu “đã xem” không đồng nghĩa với đã hiểu. Có người ngại hỏi trong nhóm; có gia đình dùng chung một điện thoại; có hộ thường xuyên lên nương nhiều ngày; cũng có người chưa đọc thạo tiếng Việt. Nếu chỉ dựa vào Zalo, những người cần thông tin nhất đôi khi lại là người bị bỏ lại.
Ông Lê Xuân Dương - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Mù Cang Chải, cho rằng, mô hình hiệu quả phải kết hợp cái “nhanh” của công nghệ với cái “sâu” của dân vận. “Xã cung cấp tài liệu chuẩn và đầu mối kiểm chứng; trưởng thôn, già làng, Người có uy tín chuyển thành cách nói phù hợp. Phản hồi của bà con cũng cho biết nội dung nào cần giải thích lại”, ông Dương nói.
Nâng kỹ năng số cho người dân vùng cao
Đưa tuyên truyền lên không gian số không chỉ là lập thêm nhóm Zalo. Mỗi nhóm cần có quản trị viên; nội dung chính sách, pháp luật phải kèm nguồn; thông báo khẩn ghi rõ thời gian, địa điểm, đầu mối; thông tin sai được đính chính công khai. Những nguyên tắc ấy giúp nhóm thôn không biến thành nơi trộn lẫn tin chính thống, quảng cáo và lời đồn.
Trưởng thôn, già làng, Người có uy tín cũng cần được tập huấn cách nhận biết tài khoản giả mạo, kiểm tra nguồn ảnh và video, bảo vệ thông tin cá nhân, sử dụng tin nhắn thoại, chụp văn bản dễ đọc và lưu số đầu mối. Tài liệu nên ngắn, có minh họa, ưu tiên nội dung song ngữ hoặc âm thanh tiếng dân tộc khi cần thiết.
Cuối buổi chiều, anh Sùng A Của mở lại nhóm Zalo. Hầu hết các hộ đã phản hồi cảnh báo mưa lớn. Hai gia đình chưa có tín hiệu mạng cũng đã được anh ghé qua.
Chiếc điện thoại nằm gọn trong túi áo, nhưng công việc của người vận động không dừng trên màn hình. Công nghệ chỉ rút ngắn quãng đường; sự tin cậy mới giúp thông tin đi đến cùng.
Và ở Mù Cang Chải, những trưởng thôn, già làng, Người có uy tín đang nối hai nhịp ấy để bản làng không đứng ngoài dòng chảy số.
