Nói chuyện bằng tiếng chiêng

Ngôi nhà của Nghệ nhân Nhân dân Hồ Ngọc An nằm ở cuối đường dẫn vào Thôn 2, xã Trà Bồng. Khi chúng tôi đến, ông đang cặm cụi bên những cuộn len đủ màu. Ðôi bàn tay từng nâng chiêng, cầm dùi biểu diễn trên nhiều sân khấu, giờ lại thoăn thoắt đan những bộ trang phục cưới truyền thống của người Co.

Ông dừng tay đón khách rồi vui vẻ rót chén trà nóng do người vợ vừa chuẩn bị. “Mỗi bộ trang phục cưới làm bằng len phải mất hơn 1 tháng mới hoàn thành. Giờ người biết làm không còn nhiều nữa. Mình làm để giữ nghề của cha ông, đồng thời cũng có thêm thu nhập”, ông nói.

Như sực nhớ ra điều gì, ông đứng dậy dẫn chúng tôi xuống gian cuối nhà. Từ góc tường, ông lấy ra một bộ chiêng cũ đã nhuốm màu thời gian. Vừa phủi lớp bụi, ông vừa giới thiệu về bộ nhạc cụ: “Bộ chiêng này theo tôi đi từ Nam ra Bắc, sang cả nước ngoài biểu diễn. Bao nhiêu mùa lễ hội cũng có nó đồng hành”.

Nói rồi ông nâng chiếc chiêng trên tay trái, đầu hơi nghiêng sang một bên. Chiếc dùi khẽ chạm vào mặt chiêng rồi dừng lại. Âm thanh ngân vang trong căn nhà nhỏ. Ông lặng đi khá lâu để lắng nghe. “Muốn đánh chiêng hay thì phải nghe được tiếng của nó. Chiêng chưa đúng âm, phải chỉnh lại. Người đánh chiêng giỏi không chỉ biết gõ mà còn phải biết cảm”, ông nói.

Rồi những nhịp chiêng bắt đầu vang lên. Ðôi chân người nghệ nhân già chuyển động theo từng nhịp gõ, từng vòng xoay quen thuộc của lễ hội làng. Khoảnh khắc ấy khiến tôi nhớ lại hơn một năm trước, tại Ðiện Trường Bà, nơi ông Hồ Ngọc An say sưa hòa mình trong tiếng chiêng, tiếng trống giữa lễ hội văn hóa của làng.

Ðối với người Co, đấu chiêng là một loại hình nghệ thuật đặc biệt. Ðó không đơn thuần là biểu diễn mà còn là cách các nghệ nhân thử tài, đối đáp với nhau bằng âm thanh. Người biết đấu chiêng phải hiểu từng làn điệu, từng sắc thái của tiếng chiêng. Theo ông An, nếu không thực sự am hiểu thì dù gõ nhiều đến đâu, tiếng chiêng cũng khó có hồn.

“Tôi có thể diễn tấu khoảng 26 làn điệu chỉ từ 1 chiếc chiêng. Trong đấu chiêng có 4 làn điệu chính, gồm: Ðón khách, cúng thần linh, tiễn khách và đấu chiêng. Mỗi lễ hội, mỗi nghi thức lại có cách diễn tấu khác nhau. Người đánh phải hiểu thì mới thể hiện đúng được”, ông chia sẻ.

Theo ông An, nếu đánh chiêng thông thường là biểu diễn thì đấu chiêng là đối đáp. Người nghệ nhân dùng tiếng chiêng để giao tiếp, thử tài và thể hiện sự am hiểu của mình về âm nhạc dân gian.

“Ðấu chiêng là nói chuyện bằng tiếng chiêng. Người nghệ nhân phải hiểu tiếng chiêng muốn nói gì. Nếu không hiểu thì chỉ là đánh chiêng chứ chưa phải đấu chiêng”, ông giải thích.

"Cuốn sử sống" về văn hóa đồng bào Co

Không chỉ giỏi cồng chiêng, Nghệ nhân Nhân dân Hồ Ngọc An được mọi người vì như một “cuốn sử sống” về văn hóa Co. Ông am hiểu các nghi lễ tín ngưỡng, biết dựng cây nêu, chơi đàn broóc, hát cà đáo, đánh trống và nhiều loại nhạc cụ truyền thống khác.

Giữa câu chuyện, ông cẩn thận lấy từ chiếc hộp gỗ cũ một cây đàn broóc đã gắn bó với mình suốt nhiều năm. Thoạt nhìn, cây đàn có dáng dấp giống đàn nhị, nhưng âm điệu lại mang nét riêng, như tiếng suối róc rách vọng về từ đại ngàn.

Những ngón tay chai sần lướt nhẹ trên dây đàn. Âm thanh mộc mạc vang lên như kéo chúng tôi trở về với những đêm hội làng. Nơi ấy có những điệu múa truyền thống, có cây nêu giữa sân làng và những già làng quây quần bên ngôi nhà cộng đồng kể chuyện xưa.

Trong đời sống tín ngưỡng của người Co, lễ hiến trâu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Ðây là cầu nối tâm linh giữa con người với thần linh và trời đất. Ở những lễ hội ấy, ông An thường được bà con “chọn mặt gửi vàng” đứng ra thực hiện các bài cúng, hát ka lu dâng lên thần linh…

Nhiều năm nay, nghệ nhân Hồ Ngọc An rong ruổi khắp các thôn làng vùng cao để truyền dạy cách dựng cây nêu, làm gu, bla, hướng dẫn đánh cồng chiêng, múa cà đáo và thực hành các nghi lễ truyền thống.

“Các trường học trên địa bàn tỉnh, thường mời tôi đến truyền dạy cách đánh cồng chiêng, làm cây nêu hay các điệu múa truyền thống. Hiện nay, với học sinh trường nội trú, tôi truyền dạy 4 nhịp chiêng cơ bản và hướng dẫn các em thực hành biểu diễn”, ông nói.

Bên cạnh đó, Nghệ nhân Nhân dân Hồ Ngọc An còn sáng lập Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa dân tộc Co xã Trà Bồng với 30 thành viên. Ông vận động người dân gìn giữ khoảng 80 bộ chiêng cổ cùng nhiều cây đàn broóc và trang phục truyền thống quý giá...

Năm 2022, những đóng góp bền bỉ của ông Hồ Ngọc An được Nhà nước ghi nhận bằng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân trong lĩnh vực bảo tồn, truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể. Nhưng với ông, niềm vui lớn nhất không chỉ ở những tấm bằng khen, mà ngày càng có nhiều người trẻ vẫn muốn gắn bó với văn hóa dân tộc, với tiếng chiêng của bản làng.

Kèn lá trong văn hóa người Cơ Lao

Những món trang sức khẳng định vị thế đàn ông người Cơ Tu

Giữ nghề truyền thống của người Cơ Lao