Người phụ nữ Ê Đê biến nhà dài thành không gian trải nghiệm văn hóa
Từ ngôi nhà dài của gia đình ở buôn Akô Dhông, chị H’len Niê đã tạo dựng một không gian trải nghiệm văn hóa Ê Đê, đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.
Giữ ngôi nhà dài, giữ “hồn” Ê Đê
Akô Dhông là một buôn cổ ở phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, nơi còn lưu giữ hơn 30 ngôi nhà dài truyền thống của người Ê Đê. Ngay đầu buôn, Arul House - ngôi nhà gắn với nhiều thế hệ trong gia đình chị H’len Niê - trở thành điểm đến của nhiều du khách muốn tìm hiểu văn hóa bản địa.
Đây cũng là ngôi nhà gắn bó với tuổi thơ H’len. Trải qua thời gian, mưa nắng khiến nền nhà sụt lún, kết cấu nghiêng, nhiều phần gỗ bị mối mọt. Không muốn ngôi nhà cha để lại bị phá bỏ, chị quyết tâm phục dựng.
Kinh tế không dư dả, lúc sửa nhà H’len chỉ thuê được một người thợ. Phần lớn những việc có thể tự làm, chị đều đảm nhận, từ tìm và mua gỗ đến vận chuyển vật liệu, xếp đá, phụ xây. Sau một thời gian dài cần mẫn, ngôi nhà dài của gia đình được giữ lại.
Nhưng với H’len, giữ được căn nhà mới chỉ là bước đầu. Điều khiến chị trăn trở hơn là làm sao để những giá trị văn hóa Ê Đê tiếp tục hiện diện trong chính không gian ấy.
Có thời gian, H’len cho một đơn vị thuê nhà dài để kinh doanh và làm việc cùng họ để học hỏi kinh nghiệm. Khi người thuê muốn cải tạo không gian theo phong cách khác, chị không đồng ý vì lo ngôi nhà mất đi bản sắc vốn có.
H’len lấy lại nhà nhưng chưa biết sẽ bắt đầu từ đâu. Sau lời gợi ý của một người bạn, chị nảy ra ý tưởng biến nhà dài thành một “bảo tàng thu nhỏ”, vừa giới thiệu văn hóa Ê Đê, vừa tạo sinh kế thông qua dịch vụ ẩm thực, cà phê và trải nghiệm du lịch.
Người phụ nữ Ê Đê bắt đầu lặn lội tìm mua, sưu tầm những vật dụng truyền thống như cối, chày, nong, nia, ché, chiêng, ghế K’pan, trống H’gor, thuyền độc mộc, gùi, trang phục và nhạc cụ dân tộc... Từng hiện vật được đưa về sắp đặt trong nhà dài, gợi lại không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng.
Năm 2015, mô hình cà phê, nhà hàng Arul House hình thành. Từ một người phụ nữ chủ yếu gắn với công việc nương rẫy, H’len học cách làm du lịch và trở thành người trực tiếp giới thiệu văn hóa của dân tộc mình.
Mỗi khi có khách, chị kể về kiến trúc nhà dài, ý nghĩa của cầu thang đực, cầu thang cái, bếp lửa, ghế K’pan, trống H’gor hay những phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Dần dần, Arul House được nhiều du khách và những người quan tâm đến văn hóa Tây Nguyên biết đến. Khách tìm tới không chỉ để uống cà phê, thưởng thức món ăn mà còn muốn nghe câu chuyện về đời sống, phong tục và con người Ê Đê ngay trong không gian nhà dài.
Đưa văn hóa Ê Đê thành trải nghiệm sống
Có thể ngồi hàng giờ kể về văn hóa, ẩm thực, buôn làng và núi rừng Tây Nguyên, H’len tin rằng, muốn văn hóa được gìn giữ lâu dài, trước hết phải giúp mọi người được nhìn thấy, chạm vào và trải nghiệm nó.
“Cách giữ gìn và lan tỏa văn hóa tốt nhất là thông qua trải nghiệm. Tôi sợ một ngày văn hóa dân tộc mai một, nhà dài và buôn làng cổ dần biến mất, thế hệ trẻ không còn biết đến ghế K’pan, trống H’gor... Vì vậy, tôi muốn giới thiệu văn hóa dân tộc mình đến nhiều người hơn”, chị H’len chia sẻ.
Bởi thế, Arul House không chỉ lưu giữ những kỷ vật của gia đình mà còn mở cửa đón khách tìm hiểu văn hóa bản địa. Trong không gian nhà dài, từ kết cấu kiến trúc đến những vật dụng đời thường đều gắn với câu chuyện văn hóa Ê Đê. Những món ăn truyền thống cũng được H’len và những người phụ nữ trong buôn gìn giữ cách chế biến, hương vị đặc trưng.
Ở đây, du khách không chỉ quan sát hiện vật. Họ được nghe kể chuyện, thưởng thức ẩm thực, tìm hiểu phong tục và tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng. Qua mỗi trải nghiệm, câu chuyện về người Ê Đê được truyền tải một cách gần gũi hơn.
Arul House còn tạo việc làm cho những phụ nữ Ê Đê trong buôn. Người chế biến món ăn, người phục vụ, người cùng H’len giới thiệu những nét văn hóa với khách. Mỗi người một công việc nhưng cùng góp phần đưa những giá trị của buôn làng vào hoạt động du lịch.
Với H’len, đó cũng là cách để phụ nữ địa phương có thêm sinh kế và cơ hội khẳng định mình ngay trên quê hương, bằng chính vốn văn hóa mà họ được thừa hưởng.
Hành trình ấy không dễ dàng. Khi bắt đầu, H’len gần như không có vốn, cũng chưa có kinh nghiệm kinh doanh hay làm du lịch. Điều chị có nhiều nhất là tình yêu đối với văn hóa Ê Đê và quyết tâm giữ ngôi nhà dài của gia đình.
Từ căn nhà từng đứng trước nguy cơ xuống cấp, Arul House hôm nay trở thành một không gian kết nối giữa truyền thống với đời sống hiện đại. Bên bếp lửa, H’len vẫn kể cho khách những câu chuyện giản dị về cách sống, tình cảm gia đình, cộng đồng và cách người Ê Đê gìn giữ cội nguồn.
Theo bà H'Zu Niê Niê - Bí thư Chi bộ buôn Akô Dhông, Arul House cho thấy văn hóa truyền thống vẫn có thể tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại. Bảo tồn không chỉ là giữ lại những hiện vật hay không gian cũ, mà quan trọng hơn là để những giá trị ấy tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Với H’len, ngôi nhà dài vì thế không còn chỉ là tài sản của một gia đình. Khi cánh cửa mở ra đón du khách, những chiếc ghế K’pan, tiếng chiêng, bếp lửa, món ăn và câu chuyện của buôn làng lại có thêm người biết đến.
Bên ô cửa nhà dài ở Akô Dhông, người phụ nữ Ê Đê ấy vẫn ngày ngày làm công việc của mình: Giữ một ngôi nhà, kể những câu chuyện của cha ông và tìm cách để văn hóa Ê Đê tiếp tục phát huy trong đời sống hôm nay.
