Nhịp sống mới ở vùng biên Lai Châu

Những bản làng trù phú ở vùng biên

Giữa mây gió của vùng biên Thu Lũm (thuộc huyện Mường Tè cũ), tỉnh Lai Châu, bản U Ma và Pa Thắng giờ đây được nhắc đến như những “điểm sáng” kinh tế ở vùng cao. Ít ai nghĩ rằng cách đây chưa đầy hai thập kỷ, nơi này còn nghèo khó, đường đi lại hiểm trở, đời sống người dân chỉ trông vào nương ngô, ruộng lúa.

Hôm nay, U Ma đã khác. Từ lưng chừng núi nhìn xuống, có thể thấy rõ những mái nhà lợp tôn đỏ au, con đường bê tông chạy vòng quanh bản và cả những ngôi nhà hai tầng của những “triệu phú thảo quả”.

Được gọi là “vương quốc thảo quả”, bản U Ma hiện có tới 210 ha thảo quả, hộ ít cũng 2 - 3 ha, hộ nhiều 5 - 6 ha. Cứ đến tháng 8, người dân cả bản lại lên nương sấy thảo quả, bán cho thương lái Trung Quốc với giá từ 180 - 280 nghìn đồng/kg khô. Người lao động đi nương cả tuần, cả tháng, khi trở về là mang theo túi tiền rủng rỉnh.

Ông Tẩn Cu Luồn, Bí thư Chi bộ bản U Ma cho biết, bản U Ma chủ yếu là người Dao. Hiện nay, bản không còn nhà tạm, các hộ gia đình đều mua sắm các tiện nghi trong gia đình như tủ lạnh, đồ dùng điện lạnh, ti vi, xe máy… Các chủ hộ Tẩn Cua Luồn, Tẩn Kén, Tẩn Kiểu… đều thuộc hàng triệu phú. Ngôi nhà hai tầng của ông Tẩn Kén được xây dựng tiện nghi như ở thành phố, có cả công trình phụ khép kín, bể nước ốp gạch, vòi hoa sen; riêng gia đình ông sở hữu đến hai ngôi nhà hai tầng, chưa kể nhà của hai cậu con trai.

Còn bản Pa Thắng - nơi có 100% số hộ là đồng bào Hà Nhì cũng đang thay đổi từng ngày. Hơn 10 năm trước, đường lên bản còn rất khó khăn, cuộc sống của người dân còn nghèo khó. Hôm nay, đường bê tông chạy quanh bản, mái ngói đỏ rực, bà con trồng cây dược liệu, chăn nuôi, buôn bán sôi động. Trưởng bản Chu Hừ Chừ không giấu khỏi tự hào: “Sự đổi thay có phần đóng góp rất lớn của Bộ đội Biên phòng - những người luôn sát cánh cùng dân trong phát triển kinh tế”.

“Căn nguyên của sự giàu có” như người dân nói chính là rừng. Rừng già còn thì thảo quả còn, nguồn sống còn. Bởi vậy, việc giữ rừng, trồng rừng và canh tác thảo quả bền vững trở thành ý thức chung của U Ma, Pa Thắng và cả người Thu Lũm.

Kết nghĩa bản - bản, giao thương thuận tiện, nghĩa tình

U Ma và Pa Thắng không chỉ giàu lên nhờ thảo quả. Sự thịnh vượng của đồng bào vùng biên nơi đây còn đến từ mối quan hệ hữu nghị được bồi đắp qua nhiều thế hệ với cư dân bên kia biên giới.

Tháng 8/2023, bản U Ma kết nghĩa với thôn Ma Ni Tân Trại (trấn Bình Hà, huyện Lục Xuân, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc). Khoảng cách chỉ 10km đường biên tạo điều kiện để người Dao hai bên qua lại thăm hỏi. Phong tục tập quán, ngôn ngữ, họ hàng tương đồng càng khiến tình cảm thêm gắn kết.

Cùng thời điểm, bản Pa Thắng kết nghĩa với bản Đại Mã Giác, và xã Thu Lũm kết nghĩa với trấn Bình Hà. Những cuộc hội đàm văn hóa, trao đổi kinh nghiệm diễn ra sôi nổi. Người dân hai bên chia sẻ cách trồng dược liệu, cách bảo vệ rừng, kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, hỗ trợ nhau phát triển du lịch cộng đồng.

Anh Tẩn Pính ở U Ma cho biết, mỗi tháng anh sang chợ bên Trung Quốc 4 -5 lần để mua nhu yếu phẩm: “Bà con bên đó giúp đỡ nhiều lắm, không biết tiếng thì họ phiên dịch cho. Việc đi chợ ngày càng dễ dàng và an toàn”.

Cũng nhờ kết nghĩa, ý thức về chủ quyền, đường biên, cột mốc của cư dân hai bên được nâng cao rõ rệt. Thiếu tá Nguyễn Minh Chức, Chính trị viên Đồn Biên phòng Thu Lũm, cho biết mô hình kết nghĩa đã giúp “không còn tình trạng đốt nương sát biên, không xâm canh, xâm cư; cột mốc được tôn trọng tuyệt đối”.

Việc kết nghĩa bản - bản đã được duy trì ở nhiều nơi của Lai Châu gần 10 năm nay, như bản Pô Tô (xã Huổi Luông cũ - nay là xã Phong Thổ) với bản Cửa Cải (Vân Nam, Trung Quốc). Không chỉ thăm hỏi, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, cư dân hai bên còn hỗ trợ nhau trong thiên tai, dịch bệnh; cùng giữ gìn trật tự biên giới.

Nhịp sống mới ở vùng biên còn được nuôi dưỡng bởi các chợ biên giới, nơi giao thương, văn hóa, ẩm thực hòa quyện thành những phiên chợ đầy sắc màu. Chợ mậu dịch Ya Khẩu Suối Thàng (khu vực mốc 29) hoạt động từ năm 2012, trở thành điểm giao thương quan trọng giữa Thu Lũm và Bình Hà. Mỗi phiên họp theo chu kỳ 12 ngày, dân hai bên lại mang sản vật lên trao đổi: măng khô, thảo quả, thổ cẩm, rau rừng… Người Việt sang chợ Trung Quốc có lúc lên tới 800 - 850 lượt/phiên.

Ở Phong Thổ, những phiên chợ Dào San, Sì Choang, Sì Lở Lầu không chỉ là nơi mua bán mà còn là “điểm hẹn văn hóa”. Trong sắc váy Mông, Dao, Hà Nhì, tiếng khèn tiếng sáo ngân vang giữa núi rừng, biết bao đôi vợ chồng nên duyên từ chính những phiên chợ ấy. Nhiều chợ đang được địa phương đầu tư để trở thành điểm du lịch cộng đồng, kết nối tour tuyến, mở ra sinh kế mới cho bà con.

Hoạt động giao thương ngày càng thuận lợi hơn khi nhiều lối mở biên giới được khôi phục, như lối mở Sì Choang - Dền Suối Thàng (khôi phục tháng 6/2025). Cư dân biên giới nay đã quen thuộc với việc làm giấy thông hành, xuất nhập cảnh đúng quy định, giao thương an toàn và hợp pháp.

Khu kinh tế cửa khẩu Ma Lù Thàng - Động lực mới cho vùng biên

Không chỉ dừng lại ở sự giàu lên của từng bản làng, Lai Châu đang hướng tới một tầm nhìn rộng hơn: phát triển Khu kinh tế cửa khẩu Ma Lù Thàng thành trung tâm giao thương chiến lược của vùng Tây Bắc.

Theo Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế cửa khẩu Ma Lù Thàng đến năm 2045, khu vực này có diện tích hơn 26.600 ha, bao gồm các xã Ma Li Pho, Huổi Luông, Mường So và thị trấn Phong Thổ (nay là xã Phong Thổ). Quy hoạch chia thành 5 vùng chức năng, từ vùng kinh tế biên mậu - đô thị cửa khẩu, khu công nghiệp đa ngành đến vùng du lịch sinh thái, vùng nông - lâm nghiệp sinh thái.

Định hướng là phát triển Cửa khẩu quốc tế Ma Lù Thàng theo mô hình cửa khẩu số, thông minh; hình thành trung tâm logistics quốc tế; mở rộng khu dân cư hiện đại; xây dựng khu công nghiệp chế biến nông lâm sản, khoáng sản và đất hiếm; kết nối mạnh mẽ với thị trường Trung Quốc và ASEAN.

Khi hoàn thiện, Khu kinh tế cửa khẩu Ma Lù Thàng có thể thu hút 55.000 dân, với hơn 36.000 lao động, trở thành động lực tăng trưởng của cả tỉnh. Đặc biệt, dự án còn tạo thêm cơ hội giao thương cho người dân biên giới: Phát triển chợ biên giới, mở thêm cửa khẩu song phương tại Mường Tè, nâng cấp lối mở, tăng năng lực thông quan hàng hóa.

Đối với đồng bào Dao, Hà Nhì, Mông… đang sinh sống ở các xã vùng biên Thu Lũm, Phong Thổ, Dào San, Pa Vây Sử, Sin Suối Hồ… điều đó nghĩa là thêm đầu ra cho thảo quả, sa nhân, dược liệu; thêm khách du lịch; thêm việc làm; thêm cơ hội làm giàu ngay trên quê hương. Và sâu xa hơn, đó là tương lai của một vùng biên giàu có, bình yên, đoàn kết, nơi kinh tế phát triển song hành cùng việc giữ gìn chủ quyền lãnh thổ.