Phụ nữ Ba Na, Gia Rai làm việc mà trước đây chỉ đàn ông mới được làm
Đối với đồng bào Ba Na, Gia Rai khi xưa, diễn tấu cồng chiêng hay chế tác nhạc cụ được mặc định là việc của đàn ông. Nhưng hiện nay, nhiều phụ nữ đã mạnh dạn bước qua ranh giới này và trở thành những hạt nhân gìn giữ, trao truyền thanh âm cồng chiêng.
Giữ được cồng chiêng là giữ được cội nguồn
Một trong số đó là Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thị Drinh (SN 1970), dân tộc Ba Na ở làng Nghe, xã Kông Chro.
Nghệ nhân Drinh kể rằng: Từ nhỏ, bà đã say mê nhìn cha và những người đàn ông trong làng tụ họp đánh cồng chiêng mỗi dịp lễ hội. Thời điểm đó, chỉ đàn ông mới được đánh cồng chiêng, phụ nữ chỉ biết đứng nhìn. Vì vậy, bà thầm mong có được cơ hội tập luyện loại nhạc cụ truyền thống đặc sắc của dân tộc mình.
Cơ duyên đến với cồng chiêng vào năm 1995, khi bà trở thành nhân viên Trung tâm Văn hóa huyện Kông Chro (cũ). Từ đây, bà được đi nhiều nơi, gặp nhiều nghệ nhân, rồi tự học hỏi và trau dồi kỹ năng diễn tấu cồng chiêng.
Với niềm tin “giữ được tiếng chiêng là giữ được cội nguồn”, bà Drinh không những tự mình có thể biểu diễn thuần thục các bài chiêng truyền thống mà còn truyền dạy cồng chiêng cho các phụ nữ trong làng.
Năm 2022, bà Drinh vận động thành lập CLB cồng chiêng nữ làng Nghe. Mỗi buổi chiều, dưới mái nhà rông, bà lại hướng dẫn từng nhịp chiêng, điệu xoang, trao truyền cho lớp trẻ niềm tự hào về văn hóa dân tộc.
Theo chia sẻ của bà Drinh, ban đầu, đa số đàn ông trong làng và những người lớn tuổi không ủng hộ phụ nữ học và đánh chiêng. Theo quan niệm của người Ba Na, chiêng là vật thiêng, chỉ có đàn ông và các già làng mới được đánh.
"Tôi không cãi lại họ mà âm thầm dạy cho chị em phụ nữ biết cách đánh chiêng, kiên trì tập luyện cho thuần thục. Bây giờ thì CLB cồng chiêng nữ làng Nghe đã được công nhận và mọi người trong làng đều ủng hộ”, bà Drinh cho biết.
Mỗi bài chiêng đều gắn với một không gian văn hóa riêng
Ở thôn Kmông, xã Ia Krái, nghệ nhân Puih H’Nir (SN 1963), dân tộc Gia Rai cũng tự học diễn tấu cồng chiêng và mở lớp truyền dạy cồng chiêng, dân ca cho lớp trẻ.
Từ thuở nhỏ, tiếng chiêng đã trở nên thân thuộc, thấm đẫm tâm hồn người phụ nữ Gia Rai này. Bà chứng kiến những người am hiểu chiêng ngày một lớn tuổi, những bộ chiêng trong cộng đồng dần vắng bóng, những bài dân ca cũng ít người thuộc và hát.
Trăn trở lớn nhất của bà là một ngày không xa, những thanh âm thân thuộc chỉ còn trong ký ức của người già.
Vì vậy, từ năm 2023, bà Puih H’Nir mở lớp dạy cồng chiêng và hát dân ca miễn phí cho thanh thiếu niên làng Kmông. Nhờ 20 năm kinh nghiệm làm cán bộ Hội Phụ nữ, bà nhanh chóng tập hợp được thanh thiếu niên vào lớp học. Ở đó, các em được làm quen với âm thanh từng chiếc chiêng, học cách cầm chiêng, phối hợp trong đội và tập những bài chiêng khác nhau.
Với bà H’Nir, dạy chiêng không chỉ là dạy cách đánh một nhạc cụ. Quan trọng hơn là giúp những đứa trẻ hiểu vì sao tiếng chiêng có mặt trong đời sống của cha ông, vì sao mỗi âm thanh, mỗi bài chiêng đều gắn với một không gian văn hóa riêng.
“Ban đầu mình ngại lắm vì từ xưa tới nay, chưa thấy phụ nữ truyền dạy cồng chiêng bao giờ. Nhưng được các già làng khích lệ, mình thấy tự tin hơn, nhất là khi thấy các cháu nhỏ bắt đầu biết cảm nhận âm thanh và hiểu ý nghĩa của cồng chiêng trong đời sống văn hóa tinh thần”, bà H’Nir trải lòng.
Hiện nay, ở những buôn làng trên cao nguyên Gia Lai, nhiều phụ nữ đã trở thành nghệ nhân diễn tấu diễn tấu cồng chiêng. Bằng tài năng và tình yêu với loại nhạc cụ “thiêng” của dân tộc, họ đã từng bước chứng minh những gì đàn ông làm được thì phụ nữ cũng có thể làm được.
