Đối với người Gia Rai ở xã biên giới Ia O, cồng chiêng là một nét văn hóa đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần. Vì vậy, bao năm qua, đồng bào Gia Rai nơi đây vẫn miệt mài tìm cách lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa của cồng chiêng.

Cả 9 làng trong xã Ia O hiện nắm trong tay di sản vô giá gồm khoảng 160 bộ chiêng quý. Riêng làng Mít Jep, người dân đã sở hữu đến khoảng 1/3 số chiêng quý này.

Với bà con nơi đây, gìn giữ chiêng quý là bảo vệ điều vô cùng thiêng liêng. Và đây có lẽ là lý do để nghề “đan áo” cho chiêng được sáng tạo, hoàn thiện, trao truyền ở vùng này bao năm qua.

Hiện có một số nghệ nhân dành nhiều tâm huyết cho văn hóa truyền thống, đồng thời họ cũng là những người có đôi tay tài hoa, làm nghề “đan áo” cho cồng chiêng. Điển hình như già làng Rơ Châm Hyai, 80 tuổi, đang nắm giữ “tuyệt kỹ đan áo” cho cồng chiêng và mong muốn truyền dạy lại cho thế hệ sau.

Già Hyai học đan lát từ chính ông mình, cha mình để rồi từng mùa rẫy qua, từ đôi tay ấy không biết bao nhiêu sản phẩm thủ công độc đáo đã thành hình, trong đó có những chiếc áo cho cồng chiêng hết sức tinh xảo.

Theo già Hyai, có 2 loại áo cho cồng chiêng. Loại thứ nhất được đan đơn giản với kỹ thuật cài nan hình lục giác tựa như những chiếc gùi thưa, thường để cất giữ những bộ chiêng bình thường. Loại thứ hai được đan hết sức cầu kỳ, vừa khớp một cách khéo léo với hình dáng chiếc chiêng có núm, dùng để cất giữ những loại chiêng quý như chiêng Pom, chiêng Pat…

Trong số này, chiêng Pat là quý nhất bởi hoàn toàn được đúc bằng đồng. Hiện, già Hyai cũng đang sở hữu bộ chiêng Pat 11 chiếc được truyền từ đời ông bà. Vì quý bộ chiêng này như báu vật nên ngày trước chẳng quản việc lên rừng tìm dây mây về “đan áo” cho chiêng.

Để “đan áo”, việc trước tiên luôn bắt đầu từ chỗ khó nhất ở mặt trước, đó là phần nhô lên chỗ núm chiêng, phải tính toán sao cho vừa vặn, chuẩn xác. Rồi những vòng tròn được đan rộng dần ra với hoa văn chỗ thưa, chỗ nhặt để sản phẩm trông thật đẹp mắt.

Mặt sau đan tương tự nhưng bằng phẳng; 2 mặt kết nối với nhau bằng một phần đế, bên trên để hở để đưa cồng chiêng vào. Cuối cùng là gắn 2 chiếc quai đeo như quai gùi để dễ dàng đeo trên vai khi vận chuyển.

“Mỗi chiếc áo có thể đựng được vài chiếc chiêng cùng bộ. Bộ nào trên 10 chiếc thì phải dùng đến 2 áo. Phải đan liên tục 4 - 5 ngày mới xong 1 sản phẩm. Ngoài đan để dùng, già còn nhận làm cho bà con trong làng và các làng lân cận. Nếu khách mang dây mây tới thì già chỉ tính công 3 - 4 triệu đồng/chiếc. Nếu mây do người đan tự tìm thì giá là 5 triệu đồng/chiếc. Độ bền của áo chiêng có thể lên đến hàng chục năm”, già Hyai cho hay.

Ở Ia O còn có già Ksor Huyên cũng là một trong những người có nhiều kinh nghiệm “đan áo” cho chiêng.

Già Huyên cho biết: Nghề “đan áo” cho chiêng đòi hỏi người nghệ nhân phải tập trung, tỉ mỉ. Tùy vào sự sáng tạo, sự khéo léo của người nghệ nhân mà mỗi chiếc áo chiêng mang mỗi vẻ đẹp khác nhau. Cứ đến mùa giáp Tết, khi thóc đã nằm im trong kho, những người nghệ nhân lại đi chặt tre, tìm phên, nứa… về để làm áo chiêng phục vụ cho những gia đình có nhu cầu.

“Từ những nguồn nguyên liệu như tre, nứa, mây và từ kỹ năng đan lát truyền thống, người làng đã biến hóa, sáng tạo thành nghề may túi đựng chiêng, người làng hay gọi là áo chiêng. Một chiếc áo chiêng có giá trị từ 1,5 - 2 triệu đồng tùy vào kích cỡ”, già Ksor Huyên cho biết thêm.

Theo anh Rơ Châm Xê - Trưởng Ban Công tác Mặt trận làng Mít Jep, xã Ia O, từ nhiều năm nay, làng đã tự tổ chức truyền dạy cồng chiêng, đan lát, trong đó có “đan áo” cho chiêng, qua đó góp phần bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục vận động các nghệ nhân lớn tuổi truyền dạy cho thế hệ sau để nghề này không bị mai một mà ngày càng phát triển như một nghề thủ công, giúp nghệ nhân có thêm thu nhập.

Đội cồng chiêng nhí ra đời sau những đêm truyền dạy ở nhà rông

Trao truyền bản sắc Bru Vân Kiều qua tiếng cồng, chiêng

Mở lớp truyền dạy cồng chiêng, múa xoang cho thanh thiếu niên Gié Triêng