Sản phẩm OCOP sau tấm biển 3 sao, 4 sao...
Một sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao có thể thay đổi bao bì, nâng độ tin cậy và mở thêm cánh cửa thị trường. Tuy nhiên, giá trị của “ngôi sao” chỉ được xác lập khi người sản xuất bán được hàng và có thu nhập ổn định.
3 sao nhưng sản phẩm không tiêu thụ được
Mật ong Hóa Sơn - sản phẩm của Hợp tác xã (HTX) Mật ong Hóa Sơn, xã Kim Điền, tỉnh Quảng Trị, đã được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Các thành viên HTX phần lớn là đồng bào Chứt, từng kỳ vọng chứng nhận sẽ giúp sản phẩm bước ra khỏi phạm vi những phiên chợ nhỏ ở địa phương.
Chính quyền hỗ trợ tập huấn kỹ thuật, thành lập HTX, xây dựng thương hiệu và hoàn thiện sản phẩm. Mật ong được đóng chai, có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng hơn. Thế nhưng, sau tấm biển 3 sao, bài toán lớn nhất vẫn chưa được giải quyết: Bán cho ai và bán được bao nhiêu?
Câu chuyện tương tự diễn ra tại HTX Nuôi ong lấy mật Đại ngàn Trường Sơn, xã Trường Sơn. HTX có 30 hộ thành viên, trong đó nhiều hộ là người Bru Vân Kiều. Trước đây, tổng đàn ong lên tới 600 đàn, sản lượng hằng năm hơn 3.000 lít mật. Đến đầu tháng 8/2026, số lượng chỉ còn khoảng 350 đàn.
Ông Lê Văn Tiến - Giám đốc HTX Nuôi ong lấy mật Đại ngàn Trường Sơn, cho biết: Mật ong tiêu thụ chậm nên đơn vị buộc phải giảm đàn. Nhiều thành viên vẫn còn hàng chục lít mật chưa bán được. Thiếu doanh nghiệp liên kết, sức mua thấp trong khi sản phẩm cùng loại trên thị trường ngày càng nhiều, khiến chứng nhận OCOP chưa đủ sức tạo ra đầu ra ổn định.
Năm 2025, cả nước có 18.243 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, tăng 13.756 sản phẩm so với cuối năm 2020. Trong đó, sản phẩm 3 sao chiếm 71,4%, 4 sao chiếm 27,7%; 126 sản phẩm được công nhận 5 sao. Số chủ thể tham gia chương trình đạt 9.820, gồm HTX, doanh nghiệp nhỏ, cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh và tổ hợp tác.
“Mật ong tiêu thụ rất chậm nên HTX buộc phải giảm đàn”, ông Tiến chia sẻ.
Từ một mô hình từng mở ra hy vọng giảm nghèo, người nuôi ong nay phải thu hẹp sản xuất. Tấm biển 3 sao vẫn còn, nhưng đàn ong giảm, mật tồn trong nhà và các hộ chưa dám đầu tư thêm. Đó là lát cắt cho thấy khoảng cách giữa được công nhận và được thị trường chấp nhận.
Đáng chú ý, khoảng 40% chủ thể OCOP là phụ nữ và 17,1% là người DTTS. Điều đó cho thấy OCOP đã đi sâu vào khu vực nông thôn, miền núi, tạo cơ hội để nhiều sản vật bản địa bước vào sản xuất hàng hóa.
Các con số khẳng định tác động tích cực của chương trình, nhưng đồng thời cho thấy, không phải sản phẩm nào sau khi gắn sao cũng tăng được doanh thu, giá bán hoặc tìm được kênh phân phối ổn định. Chất lượng chưa đồng đều, quy mô sản xuất nhỏ, năng lực quản trị và tiếp thị hạn chế vẫn là điểm yếu của nhiều chủ thể.
Khi ngôi sao kéo theo đơn hàng
Ở chiều ngược lại, câu chuyện của bánh khẩu xén tại Điện Biên cho thấy chứng nhận 3 sao có thể trở thành đòn bẩy, nếu phía sau nó là sự thay đổi đồng bộ trong sản xuất và thị trường.
Khẩu xén là món bánh truyền thống của đồng bào Thái ở Mường Lay, được làm từ gạo nếp cẩm hoặc nếp nương. Trước đây, bánh chủ yếu được làm theo mùa, phục vụ lễ, Tết, cưới hỏi và bán nhỏ lẻ trong vùng. Sản lượng mỗi năm không lớn, hình thức đóng gói đơn giản, thời gian bảo quản ngắn.
Từ khi thành lập HTX Hoa Ban Trắng, chị Lò Chúc Chi cùng các thành viên từng bước chuẩn hóa quy trình, đầu tư máy sấy, máy đóng gói, kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm và hoàn thiện thương hiệu. Bánh vẫn giữ nguyên nguyên liệu và hương vị truyền thống, nhưng chất lượng đồng đều hơn, bao bì phù hợp với vận chuyển xa.
Sau khi sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao, sức tiêu thụ tăng rõ rệt. Từ mức chỉ khoảng 1 - 2 tấn mỗi năm, đến nay HTX tiêu thụ trung bình khoảng 35 tấn khẩu xén. Con số ấy cho thấy “ngôi sao” đã phát huy giá trị khi đi cùng năng lực sản xuất, chất lượng ổn định và một thị trường được mở rộng thực sự.
Đến hết tháng 3/2026, Điện Biên có 147 sản phẩm OCOP, gồm 142 sản phẩm 3 sao và 5 sản phẩm 4 sao. Tỉnh không chỉ tổ chức hội chợ, mà còn đưa các chủ thể tiếp cận thương mại điện tử. Gần 29.000 hộ sản xuất nông nghiệp đã được tập huấn sử dụng sàn thương mại điện tử. Kế hoạch phát triển thương mại điện tử giai đoạn 2026 - 2030 của tỉnh có tổng kinh phí dự kiến 10 tỷ đồng.
Theo ông Lý Thanh Tiềm - Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và Du lịch tỉnh Điện Biên, địa phương đang hỗ trợ các chủ thể xây dựng công cụ kinh doanh trực tuyến, phát triển chuỗi cửa hàng trên sàn thương mại điện tử, kết nối KOL, KOC và tổ chức Livestream bán hàng. Đây là khâu cần thiết để sản phẩm vùng cao vượt qua khoảng cách địa lý và tiếp cận người mua ở các thị trường lớn.
Hay như tại Lào Cai, mật ong núi đá của xã Xuân Quang cũng là một trường hợp cho thấy sản phẩm 3 sao có thể tạo sinh kế khi khai thác đúng lợi thế bản địa. Mật được khai thác từ đàn ong nuôi theo hình thức thuận tự nhiên, dựa vào các mùa hoa rừng, bán với giá khoảng 250.000 - 370.000 đồng/lít.
Anh Cao Xuân Chiến, thành viên Tổ hợp tác nuôi ong xã Xuân Quang, cho biết: Gia đình có thể thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ đàn ong. Ngoài kênh tiêu thụ truyền thống, các thành viên đã đầu tư hình ảnh, xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử.
Khác với mật ong đang tồn kho tại một số xã của Quảng Trị, mật ong núi đá Lào Cai tạo được chỗ đứng nhờ chất lượng khác biệt, câu chuyện sản phẩm rõ ràng và khả năng tiếp cận thị trường.
Những trường hợp này chỉ ra một điều khá rõ: 3 sao không phải nguyên nhân duy nhất tạo nên doanh thu. Ngôi sao chỉ có thể phát huy giá trị khi chủ thể đủ năng lực sản xuất, sản phẩm có sự khác biệt và đầu ra được tổ chức bài bản.
Đo sản phẩm OCOP bằng thu nhập của người dân
Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg, ban hành tháng 5/2026, đã bổ sung yêu cầu quản lý chặt hơn đối với sản phẩm OCOP sau công nhận.
Bộ tiêu chí mới dành 40 điểm cho sản phẩm và sức mạnh cộng đồng, 25 điểm cho khả năng tiếp thị, 35 điểm cho chất lượng. Sản phẩm 3 sao phải đạt từ 50 đến dưới 70 điểm, có chất lượng ổn định, được quản lý và thương mại tương đối ổn định.
Sau tấm biển 3 sao, 4 sao, điều cần nhìn thấy không chỉ là bao bì đẹp hơn. Đó phải là đơn hàng đều hơn, vùng nguyên liệu ổn định hơn và phần thu nhập tăng thêm thực sự trở về với những người trồng cây, nuôi ong, dệt vải hay làm ra từng sản phẩm.
Đáng chú ý, hồ sơ công nhận lại phải cập nhật kết quả thực tế về vùng nguyên liệu, công nghệ, bao bì, kiểm nghiệm, thị trường tiêu thụ, sản lượng và doanh thu. Quy định cũng đặt ra việc kiểm tra, giám sát và thu hồi giấy chứng nhận khi sản phẩm không còn đáp ứng điều kiện.
Đây là bước chuyển cần thiết, bởi một sản phẩm không thể được coi là thành công chỉ vì đã vượt qua hội đồng chấm điểm. Hiệu quả phải được đo trong suốt thời gian chứng nhận còn giá trị.
Trước khi hỗ trợ một chủ thể làm OCOP, địa phương cần đánh giá nhu cầu thị trường, năng lực sản xuất và khả năng duy trì vùng nguyên liệu. Sau công nhận, nguồn lực nên tập trung cho quản trị, chế biến, kho bảo quản, Logistics, thương mại điện tử và kết nối doanh nghiệp phân phối, thay vì tiếp tục chạy theo số lượng sản phẩm mới.
Hằng năm, mỗi địa phương cũng cần công khai những chỉ số cơ bản: Sản phẩm còn hiệu lực, doanh thu tăng hay giảm, số hợp đồng tiêu thụ, việc làm tạo ra và thu nhập người cung cấp nguyên liệu.
Những sản phẩm không bán được phải được hỗ trợ tái cấu trúc; trường hợp không còn khả năng duy trì chất lượng, thì cần mạnh dạn đưa ra khỏi chương trình.
OCOP vốn được tạo ra để đánh thức giá trị bản địa, phát triển kinh tế nông thôn và nâng thu nhập cho người dân. Bởi vậy, sau tấm biển 3 sao, 4 sao, điều cần nhìn thấy không chỉ là bao bì đẹp hơn.
Đó phải là đơn hàng đều hơn, vùng nguyên liệu ổn định hơn và phần thu nhập tăng thêm thực sự trở về với những người trồng cây, nuôi ong, dệt vải hay làm ra từng sản phẩm.
