“Sửa đường” để về đích các mục tiêu phát triển vùng “lõi nghèo”
Giai đoạn 2026 - 2035, trừ Chương trình MTQG phòng, chống ma túy thì các chương trình MTQG khác sẽ được tích hợp thành một chương trình. Đây không chỉ là sự thay đổi về đầu mối hay cách phân bổ nguồn lực, mà được kỳ vọng tạo ra phương thức quản trị mới, tập trung nguồn lực giải quyết đồng thời những điểm nghẽn phát triển, nhất là tại các vùng “lõi nghèo”.
Bước đổi mới thực chất trong tư duy quản trị
Trong khuôn khổ kỳ họp không thường lệ thứ Nhất (tháng 8/2026), Quốc hội khóa XVI đã cho ý kiến về chủ trương đầu tư Chương trình MTQG phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035.
Ðây là chương trình được tích hợp từ 4 Chương trình MTQG: Xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi; phát triển văn hóa; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo.
Tại phiên thảo luận trên hội trường Quốc hội ngày 20/8, nhiều đại biểu đánh giá đây là bước đổi mới trong tư duy phát triển và quản trị các Chương trình MTQG. Việc tích hợp được kỳ vọng không chỉ giảm đầu mối mà quan trọng hơn là tổ chức lại nguồn lực theo những vấn đề thực tế của từng địa bàn, thay vì để các chính sách vận hành theo những cơ chế riêng biệt.
Ðại biểu Nguyễn Hữu Toàn (đoàn Lai Châu) cho rằng, đây là bước đi đột phá, thể hiện tư duy mới trong xây dựng pháp luật. Theo ông, tích hợp các Chương trình MTQG không chỉ “mở đường” mà còn dám “sửa đường” để khắc phục sự phân tán, dàn trải, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.
Theo phương án tích hợp, Chính phủ đề xuất tên gọi Chương trình là “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”. Chương trình có tổng nguồn lực dự kiến khoảng 808.558 tỷ đồng để thực hiện 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Về phương thức phân bổ ngân sách, chương trình ưu tiên ở mức cao nhất cho xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào DTTS và miền núi, an toàn khu, biên giới, hải đảo.
Thực tế triển khai 3 Chương trình MTQG giai đoạn 2021 - 2025 (xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi) kéo dài sang thực hiện năm 2026 cho thấy yêu cầu đổi mới tư duy quản trị là cần thiết.
Theo Báo cáo số 612/BC-BTC ngày 2/8/2026 của Bộ Tài chính, tính đến hết tháng 7/2026, các bộ, ngành, địa phương mới giải ngân được 31% vốn đầu tư và 19,4% vốn sự nghiệp.
Cũng theo báo cáo này, vốn chuyển tiếp sang năm 2026 của các Chương trình MTQG là hơn 18.231 tỷ đồng (gồm cả vốn đầu tư và vốn sự nghiệp). Với tỷ lệ giải ngân nêu trên, hơn 12 nghìn tỷ đồng ngân sách Trung ương vẫn chưa được giải ngân, trong khi hạn chót theo yêu cầu của Quốc hội là ngày 31/12/2026.
Đích đến chung, cần một cách làm thống nhất
Những con số nêu trên không chỉ phản ánh câu chuyện giải ngân. Ðằng sau đó là bài toán tổ chức nguồn lực khi nhiều chương trình, nhiều cơ chế, nhiều đầu mối cùng hướng đến những địa bàn và nhóm đối tượng có nhu cầu phát triển đan xen.
Theo Báo cáo số 612/BC-Bộ Tài chính của Bộ Tài chính, năm 2026 ngân sách Trung ương đã giao 8.356 tỷ đồng (6.200 tỷ đồng vốn đầu tư, 2.156 tỷ đồng vốn sự nghiệp) để thực hiện Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026 - 2030 theo Quyết định số 417/QÐ-BNNMT.
Tính đến ngày 31/7, vốn đầu tư mới giải ngân được hơn 94 tỷ đồng (đạt 0,5%), chưa thực hiện giải ngân nguồn vốn sự nghiệp.
Ngoài ra, Chương trình MTQG phát triển văn hóa giai đoạn 2026 - 2030 cũng đã được phân bổ vốn và xác định nhiệm vụ chi (năm 2026 đã giao 7.600 tỷ đồng). Trong bối cảnh đó, hai Chương trình MTQG còn lại (chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo) chưa được phân bổ vốn phần nào giúp giảm áp lực triển khai trong năm đầu.
Thực tế này đặt ra yêu cầu đánh giá lại hiệu quả của việc thực hiện cùng thời điểm, cùng địa bàn nhiều Chương trình MTQG. Mặc dù khi thiết kế, các chương trình đều có mục tiêu, đối tượng khác nhau (được xác định ngay từ tên của chương trình), nhưng khi triển khai trên thực tế, ranh giới giữa các chương trình gần như biến mất.
Tại phiên thảo luận ngày 20/8/2026, đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Thanh Hóa) cho rằng 4, Chương trình MTQG hiện nay thuộc những lĩnh vực khác nhau. Nhưng xét đến cùng đều hướng tới một chủ thể là con người, một không gian cộng đồng và địa phương.
“Cả 4 chương trình đều hướng tới một mục tiêu là nâng cao chất lượng phát triển và chất lượng cuộc sống của Nhân dân. Nghèo đói không chỉ là thiếu thu nhập, phát triển nông thôn không chỉ là hạ tầng, phát triển vùng DTTS không thể tách rời khỏi giáo dục, y tế, văn hóa và sinh kế”, ông Dũng nói.
Từ ý kiến của đại biểu Bùi Văn Dũng để thấy, vùng “lõi nghèo” là nơi kiểm chứng rõ nhất hiệu quả của chủ trương tích hợp. Nếu một địa bàn còn nhiều điểm nghẽn nhưng nguồn lực vẫn được triển khai theo những “đường ray” riêng, rất khó tạo ra sự thay đổi đủ lớn; ngược lại, nếu các nguồn lực được điều phối theo nhu cầu phát triển tổng thể của địa bàn, mỗi khoản đầu tư có thể hỗ trợ và bổ trợ cho khoản đầu tư khác.
Thống nhất về quản trị, tôn trọng đặc thù
Việc tích hợp các Chương trình MTQG nhận được sự đồng tình của đại đa số các đại biểu Quốc hội. Tuy nhiên, tích hợp không có nghĩa là đưa tất cả chính sách về một khuôn mẫu là vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội lưu ý.
Theo đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Thanh Hóa), vấn đề cốt lõi là tích hợp thế nào để vừa tạo cơ chế quản trị thống nhất, vừa giữ được tính đặc thù của từng lĩnh vực. Theo ông, văn hóa không thể quản trị hoàn toàn như đầu tư hạ tầng, giáo dục không thể đánh giá như giảm nghèo.
Ðồng tình về một Chương trình MTQG thống nhất, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (đoàn Ðà Nẵng) cho rằng, tích hợp không đồng nghĩa xóa bỏ các mục tiêu, đối tượng hay chính sách đặc thù của từng lĩnh vực. Theo ông, những chính sách đặc thù vẫn phải được bảo vệ, nhưng cách thức lập kế hoạch, điều phối nguồn lực, tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá phải có sự thống nhất.
Các đại biểu Quốc hội đều kỳ vọng hình thành thật rõ một Chương trình MTQG thống nhất, lấy kết quả đầu ra để đánh giá. Trong đó, thước đo cuối cùng phải là kết quả cải thiện đời sống người dân, thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ giải ngân.
Ðại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (đoàn Vĩnh Long) cho rằng, cần chuyển từ tư duy “Nhà nước hỗ trợ cho người dân cái gì” sang “Nhà nước hỗ trợ để người dân tự phát triển như thế nào”.
Theo bà, giảm nghèo bền vững không thể chỉ đo bằng số hộ nhận được bao nhiêu tiền hỗ trợ mà cái cần đo là sau hỗ trợ người dân có việc làm hay không, thu nhập có tăng hay không, có sinh kế ổn định hay không và có khả năng tự đứng vững hay không.
Ðây cũng là yêu cầu đặt ra với Chương trình MTQG tích hợp giai đoạn 2026 - 2035. Không chỉ làm cho dòng vốn “chảy” nhanh hơn, chương trình phải làm cho nguồn lực đến đúng nơi, kết nối được với nhau và tạo ra kết quả có thể đo đếm trong đời sống người dân.
Với những vùng “lõi nghèo”, nơi nhiều điểm nghẽn phát triển tồn tại đồng thời, đây sẽ là phép thử rõ nhất cho cuộc “sửa đường”. Nếu nguồn lực được điều phối thống nhất theo nhu cầu từng địa bàn, nhưng vẫn bảo đảm chính sách đặc thù; nếu đánh giá bằng kết quả phát triển thay vì chỉ bằng tiến độ giải ngân, việc tích hợp các Chương trình MTQG mới thực sự tạo ra một phương thức quản trị mới.
