Tấm bằng di sản không tự tạo ra người kế nghiệp
Hàng nghìn người đã được học đánh chiêng, hát dân ca, dệt vải, viết chữ cổ. Nhưng khi các nghệ nhân hoàn thành một lớp truyền dạy chưa đồng nghĩa đã có người kế nghiệp. Khi những “báu vật sống” ngày một cao tuổi, di sản cần một thế hệ đủ giỏi, đủ bền lòng và có thể sống cùng di sản.
.jpg)
5 người tìm đến học múa khèn
Ở thôn Nả Háng, xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai, việc truyền dạy khèn Mông của ông Sùng Chà Lềnh không có lễ khai giảng, danh sách học viên, hay thời khóa biểu cố định. Ông không mở lớp. Người nào biết đến, thực sự muốn học và tìm đến xin chỉ bảo thì ông dành thời gian hướng dẫn. Người học quan sát, làm theo, sai ở đâu sửa ở đó rồi trở lại luyện tập nhiều lần.
"Tôi không tổ chức lớp. Ai muốn học múa khèn thì tìm đến, tôi biết gì sẽ chỉ lại như vậy. Có người tiếp thu nhanh, có người phải tập đi tập lại, nhưng quan trọng là phải thích và chịu khó", ông Lềnh chia sẻ.
Thời gian qua, đã có 5 người được ông chỉ dạy múa khèn. Con số ấy khiêm tốn, nhưng họ đến vì nhu cầu học thật, không phải để hoàn thành một buổi tập huấn, 1 lớp học. Với di sản đòi hỏi sự bền bỉ, động lực tự thân là khởi đầu quan trọng.
Mặc dù có thể chế tác khèn, ông Lềnh chỉ truyền dạy cho 5 người kỹ năng múa khèn, không dạy làm nhạc cụ. Người học được hướng dẫn cách cầm khèn, lấy hơi, giữ nhịp, phối hợp tiếng khèn với bước chân. Cái khó là vừa di chuyển, xoay người, nhún bước mà tiếng khèn vẫn liền mạch.
Theo ông Lềnh, người học phải nhớ cả tiếng khèn lẫn động tác. "Chân đi một nhịp mà tiếng khèn sang nhịp khác thì điệu múa không đúng. Muốn múa đẹp phải tập cho tay, chân và hơi thở ăn với nhau. Lâu ngày không luyện thì cũng quên", ông nói.
Từ chỗ biết cầm khèn đến khi biểu diễn thành thạo vẫn là quãng đường dài. Người kế nghiệp không thể chỉ thuộc vài động tác để tham gia một tiết mục; họ cần hiểu bài bản, hoàn cảnh trình diễn và có khả năng hướng dẫn lại cho người khác. Khi đó, di sản mới thực sự được trao sang người tiếp nối.
Đánh giá cần thực chất
Ngày 1/6/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1401/QĐ-BVHTTDL, đưa nghệ thuật khèn của người Mông tại Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn của tỉnh Yên Bái (trước sắp xếp đơn vị hành chính) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh khẳng định giá trị và đặt ra trách nhiệm bảo vệ di sản.
Nghệ thuật khèn Mông ngày càng xuất hiện nhiều trong festival, hội thi, đội văn nghệ và hoạt động ngoại khóa ở trường học. Sân khấu giúp tiếng khèn được biết đến rộng rãi, khuyến khích người trẻ làm quen với văn hóa dân tộc. Nhưng một tiết mục thành công chưa đồng nghĩa địa phương đã có người đủ khả năng kế nghiệp nghệ nhân.
Theo Báo cáo số 812/BC-BDTTG ngày 31/3/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, giai đoạn 2021 - 2025, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi đã hỗ trợ 695 câu lạc bộ văn hóa dân gian, 5.760 đội văn nghệ truyền thống; hơn 16.350 lượt người được truyền dạy văn hóa phi vật thể. Tuy nhiên, sau khóa học có bao nhiêu người còn luyện tập hoặc có thể dạy lại thì chưa ai nắm được.
Câu chuyện của ông Sùng Chà Lềnh cho thấy khoảng trống ấy. Di sản phi vật thể tồn tại trong trí nhớ, kỹ năng và sự thực hành của con người.
Quyết định ghi danh không thể tự chuyển tri thức giữa các thế hệ. Khoảng cách từ người từng học đến người nắm giữ di sản chỉ được lấp bằng luyện tập, đánh giá của nghệ nhân và môi trường để điệu khèn hiện diện trong đời sống bản làng.
Vậy nên, cách đánh giá cũng cần thay đổi. Không chỉ nghiệm thu số buổi, cần xem người học múa được bao nhiêu bài, có giữ tiếng khèn ổn định, hiểu hoàn cảnh trình diễn và sau một năm còn luyện tập hay không. Nghệ nhân phải có tiếng nói trong việc xác nhận năng lực người học.
Ông Lềnh bày tỏ: Tôi dạy được gì thì cố gắng dạy hết. Chỉ mong người học không bỏ giữa chừng, sau này biết múa rồi lại chỉ cho con cháu trong bản. Có người tiếp tục thì tiếng khèn mới còn lâu dài.
Nhìn từ nghệ thuật khèn của người Mông và câu chuyện truyền dạy của ông Lềnh có thể thấy, 5 người chưa phải con số lớn nhưng là khởi đầu có giá trị.
Nếu một người theo đến cùng, múa khèn thành thạo và dạy cho lớp sau, kết quả đó có ý nghĩa hơn một lớp đông người nhưng kết thúc cùng lễ trao chứng nhận.
Tương lai di sản được quyết định trong những buổi tập không có sân khấu, khi nghệ nhân sửa từng bước chân và chờ người có thể thay mình truyền dạy.
