Tó má lẹ: Trò chơi từ hạt rừng mang tinh thần của người Thái
Không chỉ là trò chơi giải trí, tó má lẹ còn rèn luyện sự nhanh nhẹn, khéo léo và phối hợp ăn ý giữa người chơi.
Trong cộng đồng người Thái, tó má lẹ thường diễn ra vào dịp lễ, Tết, khi mùa màng đã thu hoạch xong. Người dân tạm gác lại những lo toan thường nhật để hòa mình vào không khí rộn ràng. Giữa tiếng khèn, tiếng trống, điệu múa xòe, trò chơi như điểm nhấn gắn kết xóm bản.
"Tó" nghĩa là chơi hoặc đánh, còn "má lẹ" là tên của một loại quả. Trò chơi tó má lẹ được tổ chức đơn giản, ai cũng có thể tham gia, không phân biệt trai gái, già trẻ.
Sân chơi chỉ là một bãi đất nhỏ, bằng phẳng hoặc có thể chơi dưới gầm sàn. Má lẹ thoạt nhìn chỉ là hạt nhỏ, dẹt, đường kính vài phân, nhưng qua đôi bàn tay người Thái, nó biến thành một “quả bóng” độc đáo, mở ra một cuộc chơi đầy hứng khởi.
Cái hay là má lẹ vừa giản dị vừa gắn bó mật thiết với đời sống núi rừng, được thiên nhiên ban tặng. Quả má lẹ được lấy từ rừng già, thuộc họ dây leo, to gần như quả cây phượng, có vỏ cứng, dài khoảng 30 cm. Mỗi quả có 4 - 5 hạt hình tròn, màu nâu đậm, chắc, càng chơi nhiều thì hạt càng đẹp, nhẵn bóng. Đây là một đồ vật dùng để chơi rất bền.
Việc chuẩn bị cho trò chơi tó má lẹ rất đơn giản. Trên sân kẻ 3 vạch. Vạch thứ nhất ở đầu sân, là chỗ đứng của người chơi, đây là vạch xuất phát. Vạch thứ 2 cách vạch xuất phát từ 3 m trở lên, là vạch để người chơi đánh dấu điểm đánh. Vạch thứ 3 là vạch đánh, cách vạch thứ 2 khoảng 1 m. Thông thường, mỗi đội chơi sẽ có từ 5 - 7 thành viên.
Trò chơi tó má lẹ có nhiều cách chơi, thông thường người ta chơi theo bốn bước. Bước thứ nhất, người chơi đứng ở vạch xuất phát, quỳ gối, đặt hạt má lẹ trên đầu gối sau đó dùng ngón tay cái nhắm bắn vào hạt má lẹ cái đặt ở điểm đánh là điểm nằm giữa vạch thứ hai.
Lần lượt từng người bắn, nếu ai không bắn trúng thì sẽ không được tính điểm. Đội nào bắn trúng nhiều hơn tức được nhiều điểm hơn sẽ chiến thắng trong bước chơi này.
Theo thỏa thuận, các đội có thể cùng áp dụng hình thức “bắn tiếp sức”. Nếu người cuối cùng bắn không trúng thì đội có thể cử ra một người bắn giúp. Đó cũng là chính là tính hiệp đồng, tinh thần đoàn kết trong trò chơi này.
Bước chơi thứ hai, người chơi cũng lần lượt bắn hạt má lẹ như bước một, nhưng lưu ý là đầu gối phải hạ thấp hơn lần thứ nhất.
Mỗi lần người chơi bắn hạt má lẹ, là một lần các thành viên trong đội, cũng như mọi người xung quanh cùng nhau hò reo cổ vũ sôi động cả khu vực chơi.
Đến bước thứ ba, nội dung chơi có sự đòi hỏi cao hơn về độ khéo léo nên cũng có phần kịch tính hơn. Đội nào thắng ở bước chơi thứ hai sẽ được chơi trước.
Người chơi đứng ở vị trí xuất phát đặt hạt má lẹ nên 5 ngón chân vừa nhảy vừa dùng chân văng hạt má lẹ sao cho hạt má lẹ bắn trúng vào hàng hạt má lẹ của đội bạn đã được xếp sẵn ở phía trước.
Bước thứ tư, hạt má lẹ được đặt ở sát đất, rồi dùng que bật hạt má lẹ về phía trước (vạch thứ ba) được xác định là đích. Cứ như vậy, từng đội chơi cho đến người cuối cùng.
Sau bốn bước chơi, kết quả của 2 đội sẽ được cộng dồn lại và đội nào ghi được nhiều điểm hơn thì sẽ giành phần thắng. Hiểu nôm na thì 4 bước là: đứng bắn, quỳ bắn, chạy bắn, nằm bắn.
Không phải ngẫu nhiên tó má lẹ được xem là trò chơi mang đậm tinh thần đoàn kết. Dù mỗi người tự thực hiện lượt “tó” của mình, kết quả cuối cùng lại được tính cho cả đội, đề cao sự phối hợp và tinh thần đồng lòng.
Trò chơi này thể hiện sâu sắc sự thông minh, khéo léo, tỉ mỉ, kiên trì và tinh thần hiệp đồng tập thể trong cộng đồng người Thái.
Giữa nhịp sống hiện đại, tó má lẹ không chỉ lưu giữ một nét văn hóa truyền thống của người Thái, mà còn nhắc con người về giá trị của sự gắn kết và sẻ chia trong cộng đồng.
Từ những hạt má lẹ nhỏ bé, người dân bản tạo nên tiếng cười, sự đồng lòng và không khí sôi động của ngày hội.
Đó cũng là cách những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ.
.jpg)