Từ người làm báo đến người giữ hồn văn hóa Ba Na
Nghệ nhân Ưu tú Yang Danh, tên thật là Yang Đêu (80 tuổi), người dân tộc Ba Na (nhóm Ba Na Kriêm), ở làng Tà Điệk, xã Vĩnh Thạnh (Gia Lai). Người dân thường hay gọi ông với cái tên trìu mến là “Danh Ba Na”, bởi ông giống như một “kho tư liệu sống” về văn hóa Ba Na.
Từ cái duyên với nghề báo
Những ngày tháng 6, chúng tôi trở lại nhà Nghệ nhân Ưu tú Yang Danh để nghe ông kể về cơ duyên đưa ông đến với nghề báo và hành trình trở thành nhà nghiên cứu văn hóa dân gian.
Nhấp ngụm trà nóng, ông Yang Danh chậm rãi kể: Năm 13 tuổi, tôi cùng lớp học sinh các tỉnh Tây Nguyên ngày ấy vượt đường Trường Sơn băng rừng, lội suối ra miền Bắc học tập theo chủ trương “Gieo những hạt giống đỏ miền Nam trên đất Bắc”, với mục đích đào tạo cho thế hệ lực lượng học sinh miền Nam nòng cốt sẽ quay trở về xây dựng quê hương.
Hồi đó, tôi được tuyển chọn ra miền Bắc học tại Trường Dân tộc Trung ương. Tại đây, tôi may mắn được gặp Bác Hồ 3 lần. Mỗi lần gặp gỡ, chúng tôi đều cảm nhận tình thương trìu mến của Bác.
Ông Yang Danh nhớ lại: “Bác Hồ hỏi tôi cháu là dân tộc gì? Tôi trả lời Bác cháu là dân tộc Ba Na, thế là Bác hỏi có phải con cháu anh hùng Núp không! Rồi Bác hỏi các cháu ăn có no không, mặc có đủ ấm không, cơm có ngon không. Tiếp đó Bác khuyên rằng, các cháu là những hạt giống đỏ của miền Nam, của Trường Sơn Tây Nguyên, các cháu ở ngoài này phải cố gắng, học tập cho giỏi, xứng đáng là hạt giống đỏ của miền Nam để sau này đất nước thống nhất các cháu vào Nam xây dựng lại đất nước ta”.
Những lời dặn của Bác Hồ đã khích lệ cậu học trò người Ba Na không ngừng học tập, rèn luyện. Năm 1969, sau khi hoàn thành chương trình phổ thông, Yang Danh chọn nghề báo và công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam tại Hà Nội.
Đến năm 1975, ông tiếp tục tham gia học tại Khoa Báo chí, Trường Tuyên huấn Trung ương để nâng cao hơn nữa chuyên ngành mình muốn theo đuổi.
Sau tốt nghiệp, ông trở thành phóng viên rồi được phân công làm Tổ trưởng Tổ Văn - Xã Báo Gia Lai - Kon Tum. Cũng từ những chuyến đi cơ sở, ăn ở cùng bà con, ông bắt đầu nhận ra rằng nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Ba Na đang cần được giữ gìn.
“Qua quá trình học tập được dạy những lẽ phải tạo cho bản thân những suy nghĩ, những việc làm và ứng xử đúng đắn hơn. Đi làm bản thân mình cũng giúp bà con tuốt lúa, làm cỏ, tối bà con uống rượu cần đến khuya tôi đều cảm nhận và ghi chép lại. Các phong tục của người Ba Na Kriêm tôi hầu như đã viết hết, nào là nhà rông, cồng chiêng, lễ đâm trâu… với mong muốn sau này mọi người sẽ quan tâm và đọc”, ông Yang Danh bộc bạch.
Đến cái nợ với văn hóa Ba Na Kiêm
Ở tuổi 80, ông Yang Danh vẫn miệt mài với công tác nghiên cứu, lưu giữ chữ viết, phong tục của người Ba Na Kriêm. Hằng ngày, trong căn nhà nhỏ dưới chân núi Tà Điệk, ông Yang Danh vẫn đều đặn gõ bàn phím viết về văn hóa dân tộc Ba Na Kriêm.
Có lẽ chính nghiệp vụ của một người làm báo đã giúp ông trở thành người sưu tầm văn hóa dân gian cần mẫn. Những cuốn sổ ghi chép theo ông từ làng này sang làng khác. Những câu chuyện về nhà rông, cồng chiêng, trường ca, lễ hội hay tiếng nói Ba Na Kriêm được ông lưu giữ bằng tất cả tình yêu với dân tộc mình.
Tác phẩm đầu tiên đáng kể của Yang Danh về văn hóa, là “Nhận diện văn hóa Ba Na Kriêm”, đoạt giải A3 - Giải thưởng của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam năm 1999.
Công trình này là kết quả của sự tổng hợp, so sánh, nghiên cứu để tìm ra những nét đặc trưng của văn hóa Ba Na Kriêm như: Đâm trâu, cồng chiêng, nhà sàn, hoa văn...; Giải thưởng là kết quả của quá trình nhiều năm ông lăn lộn ở cơ sở, nhiệt tình tìm tòi các lĩnh vực, chi tiết cụ thể của văn hóa Ba Na nói riêng và văn hóa các DTTS Việt Nam nói chung.
Liên tục từ đó đến nay, ông Yang Danh đã có 10 tác phẩm nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật về văn hóa Ba Na Kriêm, như: Rượu cần, ẩm thực, nhà sàn, rẫy, lễ hội đâm trâu, các trường ca... Các công trình này đã mang về cho ông 4 giải A, 2 giải B, 2 giải Khuyến khích của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam.
Mới đây nhất, là tác phẩm Văn hóa dân gian Ba Na Kriêm Bình Định (NXB Hội Nhà văn), xuất bản tháng 12/2023. Tập sách là kết quả quá trình dày công sưu tầm, nghiên cứu của tác giả về một số loại hình văn hóa và phong tục tập quán truyền thống của người Ba Na Kriêm.
Từ khi về hưu (năm 2007) đến nay, ông Yang Danh có nhiều thời gian để viết hơn. Ông bảo: Mình còn sống thì sẽ tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm những gì còn thiếu để làm phong phú hơn tư liệu văn hóa của dân tộc mình. Nhờ cái duyên và có nghiệp vụ báo chí nên tôi làm văn hóa cũng dễ dàng hơn.
Hành trình hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn hóa dân tộc của ông Yang Danh, không chỉ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn thắp lên một ngọn lửa cống hiến.
Giờ đây, tuổi đã cao và đã trải qua nhiều cung bậc của cuộc sống, tất cả đối với Yang Danh như một sự nghiệm sinh, ông vẫn miệt mài với công việc bảo tồn văn hóa dân tộc và sẵn lòng truyền dạy văn hoá truyền thống cho lớp trẻ.
Theo ông Bùi Tấn Thành - Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thịnh, nguyên là Chủ tịch UBND huyện Vĩnh Thạnh trước sáp nhập, tâm huyết lớn nhất của ông Yang Danh là bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Ba Na Kriêm.
“Ông Yang Danh là người tiên phong nghiên cứu chữ viết và đã đề nghị dạy chữ viết Ba Na Kriêm cho cán bộ công tác ở địa phương, để từ đó họ có thể giao tiếp với bà con; đồng thời gìn giữ chữ viết, tiếng nói của người Ba Na Kriêm. Đó là một trong những đóng góp to lớn của ông Yang Danh trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa của người Ba Na Kriêm mà địa phương trân trọng ghi nhận”, ông Thành chia sẻ thêm.
