Từ nỗi nhớ quê đến hành trình kết nối cộng đồng người Thái khắp cả nước
Hơn 10 năm qua, chị Cầm Trang Thơ từng bước xây dựng mạng lưới kết nối cộng đồng người Thái tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước, tạo cầu nối để gìn giữ, lan tỏa bản sắc văn hóa Thái.
Kết nối để bảo tồn, lan tỏa văn hóa Thái
Giữa đêm lửa trại rực sáng ở vùng biên Mường Lát (Thanh Hóa), tiếng khắp ngân vang hòa cùng những vòng xòe bất tận. Gần 500 người Thái đến từ Sơn La, Lào Cai, Phú Thọ, Hà Nội, Nghệ An, Tuyên Quang và Thanh Hóa nắm tay nhau trong ngày hội ngộ hiếm có.
Ít ai biết rằng, phía sau cuộc gặp gỡ ấy là hành trình hơn 10 năm lặng lẽ kết nối cộng đồng của chị Cầm Trang Thơ, cán bộ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, người con quê Tuần Giáo (Điện Biên).
Từ nỗi nhớ quê đến mạng lưới cộng đồng
Hơn 30 năm sinh sống và làm việc tại Hà Nội, chị Trang Thơ luôn đau đáu với văn hóa dân tộc Thái. Năm 2014, khi mạng xã hội trở thành cầu nối của nhiều cộng đồng, chị cùng một số người Thái đang sinh sống ở Hà Nội tìm thấy nhau qua mạng xã hội Facebook.
Từ những cuộc trò chuyện trực tuyến, họ quyết định gặp mặt, mặc trang phục truyền thống, trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ, hát dân ca và chia sẻ những câu chuyện về quê hương.
"Ban đầu, chúng tôi chỉ mong tìm được vài người đồng tộc để trò chuyện bằng tiếng Thái, cùng mặc trang phục truyền thống để vơi đi nỗi nhớ quê giữa Hà Nội", chị Trang Thơ chia sẻ.
Từ vài chục thành viên ban đầu, cộng đồng ngày càng mở rộng. Người Thái ở nhiều địa phương tìm đến nhau không chỉ để giao lưu mà còn cùng chung tay gìn giữ những giá trị văn hóa có nguy cơ mai một.
Bảo tồn không chỉ là mặc trang phục truyền thống
Điểm khác biệt của nhóm là không dừng lại ở những cuộc gặp mặt.
Nhiều chuyến đi được tổ chức đến Mường Lò (tỉnh Yên Bái cũ), Sơn La, Điện Biên... để gặp gỡ các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và những người cao tuổi am hiểu văn hóa Thái. Qua mỗi chuyến đi, các thành viên càng nhận ra rằng bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ hình thức bên ngoài mà phải hiểu được ý nghĩa của từng phong tục, từng điệu khắp, từng hoa văn trên váy áo hay từng nét chữ cổ.
"Muốn giữ được văn hóa thì trước hết phải hiểu văn hóa, rồi mới có thể truyền lại cho thế hệ sau", chị Trang Thơ nói.
Từ đó, các hoạt động ngày càng đi vào chiều sâu với việc giới thiệu trang phục truyền thống, trao đổi về tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ, ẩm thực, phong tục; đồng thời khuyến khích sử dụng trang phục dân tộc trong các sự kiện văn hóa và đời sống thường nhật.
Đối với người Thái, văn hóa không tồn tại như một di sản tĩnh mà được nuôi dưỡng trong chính đời sống cộng đồng. Điệu xòe là biểu tượng của tinh thần đoàn kết; tiếng Thái lưu giữ tri thức dân gian; trang phục truyền thống phản ánh thẩm mỹ và tín ngưỡng; những làn điệu khắp cùng các nghi lễ, lễ hội trở thành không gian trao truyền ký ức văn hóa qua nhiều thế hệ.
Song song với hoạt động bảo tồn, nhóm còn duy trì nhiều chương trình thiện nguyện hướng về trẻ em vùng cao bằng nguồn kinh phí xã hội hóa do các thành viên tự nguyện đóng góp.
Những trăn trở phía sau cuộc hội ngộ
Từ năm 2017, các chương trình giao lưu của cộng đồng người Thái được tổ chức thường niên với quy mô ngày càng lớn. Tuy nhiên, theo chị Cầm Trang Thơ, số lượng người tham gia đông hơn không đồng nghĩa với việc bản sắc văn hóa đã được gìn giữ bền vững.
"Nếu chỉ gặp nhau để vui thì ký ức sẽ nhạt dần. Chúng tôi mong mỗi cuộc gặp đều trở thành dịp học hỏi, trao truyền và khơi dậy niềm tự hào về văn hóa dân tộc”.
Điều chị trăn trở là ngày càng nhiều người trẻ không còn sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ, ít hiểu về chữ viết, dân ca và những giá trị truyền thống. Trong khi đó, lớp nghệ nhân am hiểu văn hóa ngày càng cao tuổi, nguy cơ đứt gãy trong truyền dạy đang hiện hữu.
Theo chị, cần có thêm các lớp học tiếng Thái, chương trình truyền dạy dân ca, dân vũ, nghề thủ công, các diễn đàn học thuật và tọa đàm chuyên sâu về văn hóa Thái. Quan trọng hơn là sự đồng hành của các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng để công tác bảo tồn trở thành chiến lược lâu dài.
Từ mong muốn giản dị là tìm vài người đồng hương để vơi nỗi nhớ quê, sau hơn một thập kỷ, chị Thơ đã góp phần hình thành mạng lưới kết nối người Thái trên nhiều tỉnh, thành. Giá trị lớn nhất của hành trình ấy không chỉ là những cuộc hội ngộ, mà còn là ý thức gìn giữ và tiếp nối một di sản văn hóa đang sống trong cộng đồng.
