Văn bia gần 700 năm tuổi trở thành Bảo vật Quốc gia
Ẩn mình dưới chân núi Thành Nam, xã miền núi Con Cuông, tỉnh Nghệ An, “Ma Nhai kỷ công bi văn” chính là một di sản gần 700 năm tuổi của triều Trần.
Từ dấu tích biên cương đến Bảo vật Quốc gia
Văn bia được khắc vào năm 1335, dưới triều vua Trần Minh Tông, sau cuộc thân chinh dẹp yên vùng biên viễn phía Tây Nghệ An.
Khi ấy, các lực lượng được Ai Lao hậu thuẫn nhiều lần quấy phá biên cương Đại Việt. Nhà vua thân chinh dẫn quân tiến đánh, buộc đối phương rút lui mà không xảy ra giao tranh lớn.
Trên đường hồi kinh, triều đình cho khắc bài văn do Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn soạn lên vách núi đá để ghi lại chiến công và khẳng định uy thế quốc gia.
Chỉ với 14 dòng, 155 chữ Hán, bài văn ngắn gọn nhưng hàm chứa nhiều giá trị lịch sử và tư tưởng trị quốc của triều Trần. Đó không chỉ là ghi chép một chiến công, mà còn thể hiện tư duy giữ nước bằng sức mạnh, bằng uy tín quốc gia và sự ổn định biên cương.
Điều đặc biệt là Văn bia Ma Nhai không được dựng như những bia đá thông thường trong đình, đền hay chùa chiền, mà được khắc trực tiếp lên vách núi đá vôi. Chính sự hòa nhập với địa hình tự nhiên ấy tạo nên giá trị độc bản của hiện vật.
Theo các nhà nghiên cứu, đây là một trong hai văn bia Ma Nhai cổ nhất Việt Nam còn tồn tại và là bia Ma Nhai cổ nhất khu vực miền Trung.
Gần 700 năm trôi qua, những nét chữ Hán trên văn bia vẫn còn khá nguyên vẹn dưới mái đá tự nhiên. Không hoa văn cầu kỳ, không kiến trúc đồ sộ, tấm bia đá ấy vẫn mang sức nặng của một “cột mốc chủ quyền bằng đá” nơi miền viễn Tây Đại Việt.
Việc Văn bia Ma Nhai được công nhận là Bảo vật Quốc gia (Lễ đón nhận Bảo vật cấp Quốc gia bia Ma Nhai dự kiến diễn ra từ 22/5/2026) không chỉ là sự ghi nhận giá trị của một hiện vật cổ, mà còn khẳng định chiều sâu lịch sử, văn hóa của miền Tây Nghệ An trong dòng chảy dân tộc.
Đánh thức di sản để mở lối phát triển bền vững
Nhiều năm qua, Con Cuông được biết đến như cửa ngõ du lịch sinh thái của miền Tây xứ Nghệ với Vườn Quốc gia Pù Mát, thác Khe Kèm hay các bản du lịch cộng đồng của đồng bào Thái ở Khe Rạn, bản Bộng, bản Nưa…
Tuy nhiên, giữa một vùng đất giàu tài nguyên thiên nhiên, địa phương vẫn thiếu một điểm nhấn đủ sức tạo chiều sâu văn hóa để giữ chân du khách.
Sự kiện Văn bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật Quốc gia đang mở ra cơ hội để Con Cuông tái định vị hành trình du lịch theo hướng đa tầng trải nghiệm, kết nối giữa lịch sử, thiên nhiên và đời sống cộng đồng.
Những ngày này, không khí tại xã Con Cuông trở nên rộn ràng hơn trước lễ đón nhận Bằng công nhận Bảo vật Quốc gia. Khu vực chân núi Thành Nam được chỉnh trang, hệ thống bảo vệ di tích được rà soát, không gian cảnh quan được chăm chút.
Ông Trần Anh Tuấn - Chủ tịch UBND xã Con Cuông, cho biết: Văn bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật Quốc gia là dấu mốc có ý nghĩa để xã bước sang một giai đoạn mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trên cơ sở này, địa phương xác định phát triển du lịch phải song hành với gìn giữ giá trị gốc của hiện vật, không đánh đổi bảo tồn lấy khai thác đơn thuần.
Hiện tại, xã Con Cuông đang xây dựng quy hoạch tổng thể khu vực di tích hơn 2 ha theo hướng phát triển hài hòa giữa bảo tồn và du lịch bền vững. Đồng thời, khẩn trương lập quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đối với toàn bộ khu vực Di tích Văn bia Ma Nhai để trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Theo định hướng, không gian quanh Văn bia Ma Nhai sẽ được mở rộng thành quần thể văn hóa - tâm linh gắn với lịch sử triều Trần, kết nối các hoạt động lễ hội, trải nghiệm cộng đồng và du lịch sinh thái.
Điều đáng chú ý là Con Cuông không lựa chọn cách khai thác đại trà hay thương mại hóa di sản bằng mọi giá. Hiện, địa phương đang nghiên cứu ứng dụng công nghệ số hóa 3D và thực tế ảo nhằm giúp du khách trải nghiệm lịch sử, quan sát từng nét chữ cổ mà vẫn hạn chế tác động trực tiếp lên hiện vật gốc.
Đó cũng là cách tiếp cận mới trong bảo tồn di sản: Công nghệ không thay thế lịch sử, mà trở thành công cụ để kéo dài tuổi thọ và lan tỏa giá trị lịch sử trong đời sống hiện đại.
Xa hơn câu chuyện du lịch, Văn bia Ma Nhai còn mở ra cơ hội sinh kế cho cộng đồng địa phương. Những sản phẩm OCOP, thổ cẩm, dược liệu bản địa hay ẩm thực vùng cao được kỳ vọng sẽ trở thành một phần của chuỗi trải nghiệm quanh di sản.
Khi ấy, người dân không chỉ là người giữ gìn ký ức núi rừng, mà còn là chủ thể hưởng lợi từ chính tài sản văn hóa của quê hương mình.
Giữa đại ngàn miền Tây Nghệ An, tấm bia đá gần 700 năm tuổi vẫn lặng lẽ “treo” trên vách núi như một phần ký ức của non sông. Nhưng hôm nay, từ những nét chữ khắc sâu vào vách đá, một hành trình mới đang được mở ra - hành trình đánh thức di sản để nuôi dưỡng bản sắc, phát triển du lịch và tạo động lực cho tương lai bền vững của miền Tây xứ Nghệ.
