Bảo tồn văn hóa DTTS: Tiêu chí công nhận có thể làm khó người giữ di sản cuối cùng
Muốn được công nhận là chủ thể văn hóa nòng cốt, phải có người kế cận, nhưng để có người kế cận lại cần chính chủ thể nòng cốt giới thiệu. Nghịch lý trong dự thảo Nghị định về bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS đang làm dấy lên lo ngại những "báu vật sống" cuối cùng có thể bị bỏ sót khỏi chính sách bảo tồn.
Dự thảo Nghị định quy định về bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS đang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) lấy ý kiến rộng rãi. Một trong những nội dung được quan tâm đặc biệt là tiêu chí xác định chủ thể văn hóa nòng cốt và chủ thể văn hóa kế cận.
Theo nội dung dự thảo, cá nhân được công nhận là chủ thể văn hóa nòng cốt, phải đáp ứng 6 điều kiện, trong đó có tiêu chí “đã trực tiếp trao truyền tối thiểu 1 cá nhân là chủ thể văn hóa kế cận”.
Đối với chủ thể văn hóa kế cận, dự thảo cũng đưa ra 5 tiêu chí bắt buộc, trong đó có điều kiện phải được chủ thể văn hóa nòng cốt giới thiệu.
Thực tế đã chỉ ra, một số giá trị văn hóa đang có nguy cơ mai một, trong khi số người biết thực hành chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nếu quy định này không được điều chỉnh trước khi ban hành, thì sẽ không ít “báu vật sống” cuối cùng có nguy cơ đứng ngoài chính sách bảo tồn di sản.
Nghịch lý “muốn lên phường phải có giấy đi đường…”
Để hoàn thiện Nghị định quy định về bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS, Bộ VHTT&DL đã gửi văn bản xin ý kiến của 69 cơ quan, đơn vị. Hiện cơ quan soạn thảo đã tiếp nhận 53 ý kiến đóng góp.
Theo bản tổng hợp của Bộ VHTT&DL, nhiều ý kiến đã tập trung phân tích, đề nghị Bộ điều chỉnh một số tiêu chí công nhận chủ thể văn hóa nòng cốt và chủ thể văn hóa kế cận.
Theo quy định tại dự thảo Nghị định quy định về bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS, chủ thể văn hóa nòng cốt tham gia hoạt động phục hồi, thực hành, trao truyền giá trị văn hóa truyền thống được hỗ trợ tối đa không quá 1 lần mức lương tối thiểu tháng theo vùng; chủ thể văn hóa kế cận được hỗ trợ tối đa không quá 0,5 lần. Thời gian hỗ trợ do UBND cấp xã quyết định.
Trong góp ý của mình, Sở VHTT&DL tỉnh Đồng Nai cho rằng, tại Điều 8 của dự thảo có yêu cầu chủ thể văn hóa nòng cốt “đã trực tiếp trao truyền tối thiểu 1 cá nhân là chủ thể văn hóa kế cận”. Nhưng tại Điều 9 lại yêu cầu “chủ thể văn hóa kế cận được chủ thể văn hóa nòng cốt giới thiệu”.
“Như vậy, muốn có nòng cốt thì phải có kế cận, muốn có kế cận thì lại cần nòng cốt giới thiệu, điều này đặc biệt bất hợp lý với các giá trị đang mai một nghiêm trọng, nơi có thể chỉ còn một người biết thực hành và chưa kịp truyền dạy cho ai”, văn bản góp ý của Sở VHTT&DL tỉnh Đồng Nai nêu.
Bên cạnh Đồng Nai, nhiều cơ quan, địa phương khác cũng đề nghị rà soát, hoàn thiện các tiêu chí công nhận chủ thể văn hóa nòng cốt và chủ thể văn hóa kế cận, trong đó có Sở VHTT&DL các tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, TP. Hồ Chí Minh và Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTT&DL).
Thực tế cho thấy, bảo tồn di sản là giữ lấy những gì đang có nguy cơ mất đi, chứ không phải chờ đủ điều kiện mới bắt đầu bảo tồn. Vì vậy, nhiều ý kiến cho rằng, tiêu chí công nhận chủ thể văn hóa nòng cốt, chủ thể văn hóa kế cận cần được thiết kế theo hướng mở và linh hoạt hơn, tránh tái diễn nghịch lý “muốn lên phường phải có giấy đi đường - muốn có giấy đi đường thì phải lên phường”.
Nguy cơ bỏ sót những người giữ di sản cuối cùng
Để quy định rõ ràng, tránh chồng chéo, Sở VHTT&DL tỉnh Đồng Nai đề nghị sửa theo hướng, chủ thể văn hóa nòng cốt là người đang nắm giữ, thực hành, có uy tín và có khả năng trao truyền; không bắt buộc phải có người kế cận. Việc đã trao truyền cho người kế cận chỉ nên là tiêu chí ưu tiên, không phải điều kiện bắt buộc.
Phân tích rõ hơn bất cập trong dự thảo, Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện cho rằng, cần nghiên cứu quy định linh hoạt hơn đối với tiêu chí “đã trực tiếp trao truyền tối thiểu 1 cá nhân là chủ thể văn hóa kế cận” trong công nhận chủ thể văn hóa nòng cốt.
Theo cơ quan này, đối với một số loại hình văn hóa truyền thống đặc thù của các dân tộc rất ít người như tiếng nói, làn điệu dân ca, nghi lễ dân gian hoặc nghề thủ công truyền thống, số lượng người còn nắm giữ và có khả năng tiếp nhận, học tập rất hạn chế.
Thực tế có trường hợp nghệ nhân tuổi cao, nhưng chưa kịp trực tiếp trao truyền được cho cá nhân nào đáp ứng đầy đủ tiêu chí “chủ thể văn hóa kế cận”, mặc dù vẫn đang là người duy nhất hoặc rất ít người còn nắm giữ tri thức văn hóa truyền thống của cộng đồng.
“Nếu giữ nguyên điều kiện đã trực tiếp trao truyền tối thiểu 1 cá nhân là chủ thể văn hóa kế cận, thì có thể dẫn đến việc không đủ điều kiện công nhận chủ thể văn hóa nòng cốt, ảnh hưởng đến công tác bảo tồn khẩn cấp các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một nghiêm trọng”, văn bản góp ý của Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện cảnh báo.
Khuyến khích chủ thể văn hóa tiềm năng
Điều 10 của dự thảo Nghị định về bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS cũng đưa ra một số tiêu chí để xác định và khuyến khích chủ thể văn hóa tiềm năng.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, cơ quan soạn thảo cân nhắc việc xác định chủ thể văn hóa tiềm năng không phải là thủ tục công nhận hành chính; được thực hiện nhằm khuyến khích, bồi dưỡng, tạo điều kiện để trẻ em, học sinh, sinh viên và thế hệ trẻ tự nguyện tham gia học tập, thực hành, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, việc tổ chức thực hiện phải bảo đảm phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi, điều kiện học tập, sinh hoạt của trẻ em, học sinh, sinh viên; không làm phát sinh áp lực, thủ tục hành chính không cần thiết đối với người học và cơ sở giáo dục.
Đây cũng là băn khoăn của Sở VHTT&DL tỉnh Thái Nguyên. Đơn vị này đề nghị sửa theo hướng: “Đã trực tiếp trao truyền hoặc có khả năng, cam kết trao truyền cho ít nhất 1 cá nhân kế cận theo kế hoạch được cộng đồng/cấp có thẩm quyền xác nhận”.
Thực tế đã chỉ rõ, di sản văn hóa không chờ đủ điều kiện mới biến mất. Vì vậy, điều các địa phương mong muốn, không phải là hạ thấp tiêu chuẩn công nhận chủ thể văn hóa nòng cốt, mà là tạo ra cơ chế đủ linh hoạt để nhận diện, hỗ trợ và trao cơ hội truyền dạy cho những người đang nắm giữ tri thức văn hóa cuối cùng.
Nếu không, vòng luẩn quẩn “phải có người kế cận mới được công nhận người truyền dạy”, có thể khiến chính những “báu vật sống” cuối cùng bị bỏ sót khỏi chính sách bảo tồn.
_watermarked.jpg)
