Bình đẳng giới ở vùng DTTS: Khoảng cách cần tiếp tục thu hẹp
Những năm qua, các chính sách thúc đẩy bình đẳng giới ở vùng đồng bào DTTS đã tạo thêm cơ hội để phụ nữ học tập, phát triển kinh tế, tham gia hoạt động xã hội và khẳng định tiếng nói trong gia đình, cộng đồng. Tuy nhiên, khoảng cách về giáo dục, việc làm, sinh kế, kỹ năng và khả năng tiếp cận nguồn lực vẫn là những rào cản cần tiếp tục tháo gỡ.
Từ thay đổi nhận thức đến làm chủ sinh kế
Phụ nữ vùng đồng bào DTTS ngày càng chủ động vượt qua khuôn mẫu giới truyền thống để tham gia hoạt động kinh tế, làm chủ sinh kế và khẳng định vai trò trong gia đình, cộng đồng.
Những mô hình phát triển kinh tế cho thấy, khi được tiếp cận vốn, kiến thức và kỹ thuật, phụ nữ có thể tạo ra giá trị thiết thực cho gia đình và địa phương.
Ở thôn Nước Rinh, xã Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi, chị Ðinh Thị Ôn vay 50 triệu đồng để mở rộng chăn nuôi tổng hợp. Mỗi năm, gia đình chị xuất bán trung bình 2 con trâu, 2 con bò, khoảng 100 con heo và 200-300 con gà. Không chỉ cải thiện kinh tế gia đình, chị Ôn còn chia sẻ kinh nghiệm với những phụ nữ khác trong thôn.
Tại Tuyên Quang, phụ nữ DTTS đang chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết bài bản. Toàn tỉnh có 24 hợp tác xã với 221 thành viên, 38 tổ hợp tác với 447 thành viên, 548 tổ “Phụ nữ liên kết phát triển kinh tế” do phụ nữ quản lý và 62 nhóm cùng sở thích. Ðây là không gian để chị em cùng tổ chức sản xuất, đưa sản phẩm ra thị trường và tạo việc làm tại chỗ.
Tư duy làm kinh tế của phụ nữ DTTS cũng từng bước gắn với công nghệ số. Tại xã Ea Wer, mô hình “Rượu cần và ẩm thực Tây Nguyên” do phụ nữ DTTS thực hiện được giới thiệu là mô hình ứng dụng công nghệ số đầu tiên của chị em tại địa phương.
Phát triển kinh tế còn gắn với gìn giữ văn hóa bản địa. Phụ nữ Xa Phó, nhóm thuộc dân tộc Phù Lá, bền bỉ lưu truyền trang phục truyền thống. Tại miền Tây TP. Huế, nghề dệt thổ cẩm Zèng hồi sinh cùng du lịch cộng đồng nhờ đóng góp quan trọng của phụ nữ…
Có thể thấy, đằng sau những mô hình ấy là thay đổi trong nhận thức. Phụ nữ không chỉ làm công việc nội trợ hoặc phụ giúp sản xuất, mà từng bước tự tin học nghề, tính toán đầu tư và tham gia quyết định kinh tế.
Khi có thu nhập, kiến thức và cơ hội kết nối, tiếng nói của họ trong gia đình cũng vững chắc hơn. Bình đẳng giới vì thế còn mở rộng quyền lựa chọn, quyền quyết định và cơ hội tham gia việc chung.
Kết quả Dự án 8 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) vùng đồng bào DTTS và miền núi, do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam chủ trì cho thấy quy mô hỗ trợ đã lan rộng.
Giai đoạn 2021-2025, cả nước có 10.393 tổ truyền thông cộng đồng với 274.628 thành viên; 2.312 địa chỉ tin cậy hỗ trợ khoảng 110.100 phụ nữ và trẻ em; 2.026 câu lạc bộ “Thủ lĩnh của sự thay đổi”. Có 4.164 cán bộ nữ DTTS được nâng cao năng lực, đạt 208% mục tiêu; 8/9 chỉ tiêu cốt lõi của Dự án đạt, vượt kế hoạch. Các con số cho thấy độ phủ của hoạt động hỗ trợ, nhưng cần tiếp tục đánh giá việc phụ nữ tham gia quyết định trong gia đình và cộng đồng.
Theo ghi nhận trong đợt bầu cử Quốc hội khóa XVI vừa qua, đã có 41 phụ nữ DTTS trúng cử đại biểu Quốc hội; nữ đại biểu chiếm 49,43% tổng số đại biểu Quốc hội là người DTTS. Ý nghĩa của sự đại diện không chỉ ở số lượng, mà còn ở khả năng đưa các vấn đề của phụ nữ, trẻ em và cộng đồng vào quá trình thảo luận, giám sát, đề xuất chính sách.
Khẳng định vị thế và tiếng nói đại diện
Cùng với chuyển biến kinh tế, phụ nữ DTTS có thêm cơ hội tham gia đời sống chính trị - xã hội.
Tại xã Cốc San, tỉnh Lào Cai, chị Chảo Mắn Mẩy, Chi Hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn Tả Tòng Sành ghi nhận, phụ nữ Dao ngày càng tự tin hơn.
Nếu trước đây họ phải chịu tập quán ăn riêng, ngồi thấp hơn nam giới và áp lực sinh con trai, thì nay nhiều gia đình quan tâm cho cả con trai lẫn con gái đến trường; phụ nữ cũng chủ động đến cơ sở y tế chăm sóc sức khỏe.
Ở thôn Láo Vàng Chải, xã Cốc San, nhiều cuộc họp có tới một nửa số người tham dự là phụ nữ và chị em tích cực đóng góp ý kiến.
Ðiều đó cho thấy phụ nữ không chỉ hiện diện trong cuộc họp mà từng bước tham gia bàn bạc việc chung, từ học hành của con, chăm sóc sức khỏe đến sinh kế và phòng, chống tảo hôn.
Những ý kiến này cần được lắng nghe và kết nối với cơ chế đối thoại, tiếp nhận kiến nghị ở cơ sở để chuyển thành hành động cụ thể.
Ở nhiều địa phương, phụ nữ DTTS trở thành giáo viên, cán bộ và Người có uy tín, tích cực vận động cộng đồng thực hiện nếp sống văn minh, chăm lo giáo dục trẻ em và gìn giữ bản sắc.
Không chỉ vậy, vị thế của phụ nữ DTTS ngày càng được khẳng định khi họ chủ động tham gia tích cực vào hệ thống chính trị các cấp.
Tại Nghệ An, cô giáo Lo Thị Bảo Vy là nữ đại biểu Quốc hội đầu tiên của cộng đồng người Ơ Ðu, một trong những dân tộc rất ít người ở Việt Nam.
Sự hiện diện của chị tại nghị trường góp phần khuyến khích phụ nữ ở những cộng đồng còn khó khăn tự tin tham gia hoạt động xã hội và đóng góp ý kiến xây dựng chính sách.
Theo ghi nhận trong đợt bầu cử Quốc hội khóa XVI vừa qua, đã có 41 phụ nữ DTTS trúng cử đại biểu Quốc hội; nữ đại biểu chiếm 49,43% tổng số đại biểu Quốc hội là người DTTS.
Ý nghĩa của sự đại diện không chỉ ở số lượng, mà còn ở khả năng đưa các vấn đề của phụ nữ, trẻ em và cộng đồng vào quá trình thảo luận, giám sát, đề xuất chính sách.
Bình đẳng giới phải trở thành một phần của chính sách phát triển
Dù đạt nhiều kết quả, khoảng cách giới ở vùng đồng bào DTTS vẫn chưa được thu hẹp căn bản. Theo Ðiều tra thực trạng KT-XH 53 DTTS năm 2024, tỷ lệ phụ nữ DTTS biết đọc, biết viết chữ phổ thông đạt 80,6%; 93% phụ nữ sinh con tại cơ sở y tế và 87,9% phụ nữ mang thai được khám thai tại cơ sở y tế. Tuy nhiên, 19,4% phụ nữ DTTS chưa biết đọc, biết viết, trong khi lao động nữ qua đào tạo mới đạt 12,3%.
Tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, bạo lực gia đình, sinh con tại nhà, sinh nhiều con, mù chữ và tái mù chữ vẫn ảnh hưởng đến cơ hội phát triển của phụ nữ và trẻ em gái.
Phát biểu tại Ðại hội đại biểu Phụ nữ toàn quốc lần thứ XIV, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nông Thị Hà nhấn mạnh, phụ nữ DTTS cần được trao cơ hội thực chất để trở thành chủ thể phát triển, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, xây dựng kinh tế gia đình và thúc đẩy bình đẳng giới.
Ðể đạt mục tiêu này, chính sách cần gắn hỗ trợ trước mắt với việc nâng cao năng lực, tự chủ sinh kế và tạo điều kiện để phụ nữ tham gia các quyết định liên quan đến bản thân, gia đình, cộng đồng.
Dự án 8 Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 đã tạo nền tảng quan trọng, nhưng không thể tự mình giải quyết toàn bộ vấn đề giới.
TS. Phạm Thái Hưng, chuyên gia tư vấn chính sách cho rằng, bình đẳng giới cần được lồng ghép trong các dự án, tiểu dự án khác của Chương trình mục tiêu quốc gia, từ đầu tư hạ tầng, nước sạch, vệ sinh môi trường đến hỗ trợ sản xuất và sinh kế. Thiếu nước sạch, đường đi khó khăn, khoảng cách đến trường học, trạm y tế hay hạn chế kết nối số đều tác động trực tiếp đến thời gian, sức khỏe và cơ hội phát triển của phụ nữ.
Bước sang giai đoạn 2026-2030, hỗ trợ sinh kế cần gắn với nhu cầu thị trường, đầu ra và tín dụng; đào tạo nghề phải gắn với việc làm; chuyển đổi số cần đi cùng kỹ năng quảng bá, tiêu thụ sản phẩm.
Ở nơi còn rào cản ngôn ngữ, truyền thông bình đẳng giới cần dễ hiểu, phù hợp văn hóa và có sự tham gia của Người có uy tín, nam giới, thanh niên.
Hiệu quả bình đẳng giới không nên chỉ đo bằng số cuộc truyền thông hay số mô hình. Cần xem phụ nữ có thêm việc làm, thu nhập, vốn và công nghệ; trẻ em gái có tiếp tục đến trường; phụ nữ có tiếng nói lớn hơn trong gia đình, cộng đồng hay không.
Nâng cao vị thế phụ nữ DTTS cần sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và từng gia đình. Khi được tôn trọng, học tập và tự lựa chọn con đường phát triển, phụ nữ sẽ góp phần giảm nghèo bền vững, thúc đẩy phát triển vùng đồng bào DTTS và miền núi.
-4fa3ae40e734591b3e220886ad6d435f.jpg)