Cà Mau xây dựng nền sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu: Sức "đề kháng" của nền sản xuất còn thấp (Bài 1)

Sau những nỗ lực trong cơ cấu lại sản xuất, chuyển giao khoa học kỹ thuật, cải thiện giống, đầu tư nâng cấp hạ tầng thuỷ lợi, giao thông,…hiệu quả trong sản xuất tại tỉnh Cà Mau đã được cải thiện rất rõ nét; đời sống của người dân nhiều vùng nông thôn được nâng cao. Tuy nhiên, đó là những hiệu quả trong điều kiện thời tiết diễn ra bình thường, còn khi xảy ra thiên tai, thì mức độ thiệt hại lại vô cùng lớn. 

Câu chuyện diễn ra ngoài ý muốn của năm 2016, năm 2019 và 2020 tại Cà Mau vừa qua, là một minh chứng cho thấy sức chống chịu của nền sản xuất là rất yếu ớt, dễ bị tổn thương, thậm chí tổn thương rất nặng.

Dễ bị thương tổn nặng

Trở lại câu chuyện El Nino xảy ra năm 2016, đã gây ra thiệt hại nặng ở nhiều lĩnh vực, từ nuôi trồng thủy sản, lúa, hoa màu, cho đến tình trạng sụp lún giao thông nông thôn, thiếu nước ngọt sinh hoạt tại Cà Mau… Trong đợt hạn hán lịch sử ấy Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau đã phải ban hành 2 quyết định công bố thiên tai. Cụ thể là quyết định công bố thiên tai gây hại trực tiếp đến nuôi trồng thuỷ sản ở cấp độ 2, và quyết định công bố thiên tai cấp độ 1 về hạn hán.

Hậu quả mà El Nino năm 2016 gây ra, chưa thể khắc phục hoàn toàn thì tiếp đến mùa khô 2019 – 2020, Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau lại phải tiếp tục ban hành quyết định về việc công bố tình huống khẩn cấp hạn hán cấp độ 2, tại vùng ngọt hoá thuộc hai huyện U Minh và Trần Văn Thời. Như vậy, chỉ trong khoảng thời gian ngắn 3 năm, trên địa bàn tỉnh Cà Mau đã xảy ra hai đợt hạn hán, xâm nhập mặn được xem là lịch sử tàn phá nhiều mặt từ sản xuất cho đến đời sống sinh hoạt của người dân và cả các công trình giao thông, thuỷ lợi.

Qua thống kê, hai đợt hạn hán trong hơn 3 năm qua, đã làm thiệt hại hơn 69.000 ha tôm, hơn 72.500 ha lúa, hơn 35.000 hộ thiếu nước ngọt phục vụ sinh hoạt và hàng chục ngàn ha hoa màu cũng bị thiệt hại nặng nề. Không chỉ vậy, chính hạn hán được xác định là nguyên nhân chính gây ra tình trạng sụt lún, sạt lở đất trên diện rộng…

Hạn hán mùa khô năm 2019 – 2020 gây ra tình trạng sụt lún đường giao thông nghiêm trọng, nhất là các tuyến giao thông nông thôn. Cụ thể, tuyến đường do cấp tỉnh quản lý đã có 11 vị trí sụt lún với tổng chiều dài 371m, cùng nhiều vết rạn nứt. Riêng với lộ giao thông nông thôn xảy ra 1.400 điểm sụt lún chiều dài 42.209 m. Đợt hạn hán này đã gây ra cho tỉnh thiệt hại hơn 1.200 tỷ đồng.

Đó chỉ là những thống kê sơ bộ, ở các lĩnh vực chính của nền sản xuất trên địa bàn tỉnh mà có mức độ thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng. Ngoài ra, vẫn còn nhiều thiệt hại khác do tình trạng hạn hán mang lại như: tình trạng khô hạn của rừng tràm, kênh mương khô hạn làm cạn kiệt nguồn lợi cá đồng, xâm nhập mặn ngày một sâu hơn vào nội đồng và làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất nuôi trồng thuỷ sản cá bống tượng, cá chình, cá bổi, sò huyết, nghêu, hàu,…

Từ những thống kê trên cho thấy, nền sản xuất của Cà Mau hiện nay rất dễ bị tổn thương, thậm chí là tổn thương nặng khi thời tiết xảy ra những diễn biến bất thường.

Bộc lộ nhiều hạn chế

Sau những đợt thiên tai xảy ra vừa qua, nền sản xuất trên địa bàn tỉnh Cà Mau đã bộc lộ nhiều hạn chế, khó khăn, từ hạ tầng thuỷ lợi cho đến cách thức tổ chức sản xuất.

Bức tranh toàn cảnh của nền nông nghiệp trên địa bàn tỉnh bị “da beo”, mặn ngọt xen lẫn nhau, rừng tràm và tôm nuôi gắn liền với nhau. Xã Khánh Bình Tây huyện Trần Văn Thời là một trong những ví dụ điển hình. Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Cảnh Hạnh cho biết, trong mùa khô năm 2019 – 2020, xã đã có trên 100 điểm sạt lở sụt lún, ảnh hưởng rất lớn đến giao thông và sản xuất của người dân. Cụ thể, tuyến đường BT Tắc Thủ - Đá Bạc có đến 4 điểm sụt lún, tuyến Cơi năm 5 - Đá Bạc xảy ra 6 điểm,… “Tình trạng sụt lún này khiến cho xã Khánh Bình Tây gần như bị cô lập”, ông Hạnh nhấn mạnh.

Còn tại xã Nguyễn Phích, huyện U Minh, bức tranh sản xuất lại được so sánh như “răng cưa”, giữa rừng tràm (rừng hệ sinh thái ngọt) và tôm nuôi (nước mặn). Nguyễn Phích là xã có diện tích lâm phần lớn thuộc diện nhất nhì của huyện với 11 ấp có rừng trong số 20 ấp của xã. Tuy nhiên, nơi đây cũng là địa phương đang xảy ra mâu thuẫn giữa con tôm và trồng cây rừng tràm diễn ra khá nhiều năm. Do là vùng trũng, nhiễm phèn nặng, sản xuất lúa kém hiệu quả nên từ nhiều năm trước, người dân nơi đây, nhất là các ấp 17, 18, 19, 20 đã tự ý đưa nước mặn vào đất lâm nghiệp để nuôi tôm. Không chỉ có Nguyễn Phích mà xã Khánh An, Khánh Hoà cũng đã có không ít diện tích đất lâm nghiệp được người tự ý chuyển đổi theo mô hình 1 vụ lúa, 1 vụ tôm.

Trao đổi với chúng tôi về tình trạng này, ông Nguyễn Thanh Toản, Chủ tịch UBND huyện U Minh đã thừa nhận, việc tổ chức sắp xếp lại sản xuất, cũng như nước sạch phục vụ sinh hoạt cho người dân trong lâm phần rừng tràm, cũng như ở các xã ven biển là vấn đề hết sức nan giải mà nhiều năm qua, huyện vẫn chưa tìm được giải pháp tối ưu để giải quyết dứt điểm.

Đề cập về vấn đề này, tại Hội nghị rút kinh nghiệm công tác phòng chống thiệt hại do hạn hán mùa khô 2019 – 2020, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử đã đánh giá, ranh giới giữ rừng tram và khu nuôi tôm đang bị “răng cưa”; không có hệ thống hạ tầng thuỷ lợi phân ranh rõ ràng, rành mạch như thời gian qua là một hạn chế. Trước hạn chế ấy, chúng ta phải bàn bạc, sớm tìm ra giải pháp quy hoạch lại như thế nào trong sản xuất cho vùng ngọt hoá…

Có thể thấy, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu mà bức tranh sản xuất da beo, ngọt mặn chưa được phân ranh rõ ràng, đã khiến nền sản xuất nông nghiệp của tỉnh Cà Mau bị thiệt hại, thậm chí thiệt hại nặng khi xảy ra tình trạng thời tiết cực đoan là điều khó tránh khỏi.

Đánh giá về hệ thống thuỷ lợi của tỉnh, ông Nguyễn Long Hoai, Chi cục trưởng Chi cục Thuỷ lợi tỉnh Cà Mau nhận định, quy hoạch sản xuất, đặc biệt là quy hoạch thuỷ lợi trên địa bàn tỉnh Cà Mau chưa được đầu tư hoàn chỉnh, nhất là quy hoạch dẫn nước ngọt về bán đảo Cà Mau chưa được thực hiện; nhiều nơi thiếu trạm bơm rửa mặn, thiếu cống ngăn mặn vào mùa khô, nên sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, rủi ro rất cao… 

Do chưa được đầu tư hoàn chỉnh nên người dân vùng lúa, tôm rất bị động, họ gần như phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, khi thuận lợi thì thu hoạch khá, nhưng khi thời tiết khắc nghiệt thì thiệt hại cũng không nhỏ. Và vụ mùa 2019 - 2020 là một minh chứng, cụ thể vùng lúa tôm đã bị thiệt hại hơn 16.000 ha… Đây chính là những vấn đề làm ảnh hưởng đến sản xuất và quy hoạch sản xuất của tỉnh.

Không chỉ vậy, hiện trạng sản xuất thực tế hiện nay, đã trở thành tác nhân góp phần gây ra tình trạng sụt lún nghiêm trọng về đường giao thông nông thôn. Những nơi có sông rạch càng sâu, mực nước dưới sông càng hạ thấp thì sụt lún càng nghiêm trọng. Từ đó, có thể lý giải nguyên nhân xảy ra hiện tượng sụt lún là do, “hạn hán kéo dài, nước dưới sông hạ thấp, cùng với đó là tình trạng người dân đồng loạt bơm nước vào đồng ruộng để phục vụ sản xuất khiến nước trên các sông rạch đã thấp lại càng bị hạ thấp nhanh hơn. Bên cạnh đó, tình trạng khai thác đất, tình trạng nạo vét,…khiến cho sụt lún diễn ra rất nghiêm trọng”, ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó Giám đốc Sở Giao thông Vận tải tỉnh Cà Mau phân tích.