Để tiếng chiêng không lạc mất nguồn cội

Vang vọng hồn chiêng giữa đại ngàn

Người Ca Dong là một nhánh của dân tộc Xơ Đăng, hiện có hơn 20 nghìn người, sinh sống tại các xã mới Sơn Tây, Sơn Tây Thượng và Sơn Tây Hạ, tỉnh Quảng Ngãi. Trong 3 xã thì Sơn Tây Thượng là địa phương có đông đồng bào Ca Dong nhất, nơi còn gìn giữ đậm đặc nhất bản sắc văn hóa truyền thống.

Theo thống kê năm 2016, các xã Sơn Mùa, Sơn Bua và Sơn Liên (nay thuộc Sơn Tây Thượng) có gần 600 chiếc chiêng trong các hộ dân. Có nhà giữ đến 11 chiếc, nhà ít nhất cũng 5 - 6 chiếc. Tuy nhiên, so với ngày xưa thì số lượng chiêng ở địa phương cũng đã giảm đi một nửa. Một phần do tập tục chia của cho người đã khuất; phần khác vì đời sống khó khăn, nhiều gia đình phải bán chiêng để lo cái ăn hằng ngày.

Nghệ nhân Ưu tú Đinh Ka La, 88 tuổi, thôn Nước Min cho biết, nhà ông vẫn còn giữ 9 chiếc chiêng. Ngày nào ông cũng nhắc con cháu học đánh chiêng, để giữ gìn văn hóa truyền thống.

Từ bao đời nay, người Ca Dong rất mê chiêng và coi chiêng như linh hồn của một vị thần. Trong lễ hội, tiếng chiêng cất lên để báo với thần núi, thần sông, thần suối rằng, dân làng đang tạ ơn trời đất và cầu mong bình an. Ông Đinh Văn Dung ở thôn Huy Em, xã Sơn Tây Thượng nhớ lại: Thuở xa xưa, ông cùng dân làng đã mang Lễ hội ăn trâu của người Ca Dong vào tận Quy Nhơn để giới thiệu bản sắc chiêng Ca Dong.

Cùng với đó, các Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thanh Sơn, Đinh Văn Khoăng và các nghệ nhân Đinh Xuân Bình, Đinh Thị Dứa, Đinh Kà Để… luôn có mặt mỗi khi làng tổ chức Lễ cúng máng nước, Lễ ăn trâu hoặc khi có đoàn làm phim đến tìm hiểu. Họ là những người “giữ lửa” cho tiếng chiêng Ca Dong.

Hành trình đánh thức di sản Ca Dong

Từ tháng 7/2025, xã Sơn Tây Thượng được thành lập, lãnh đạo xã đặc biệt quan tâm tới công tác bảo tồn văn hóa Ca Dong. Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Sơn Tây Thượng Trần Hoài Thu cùng đội ngũ cán bộ xã đã về từng thôn, lắng nghe tâm tư của đồng bào và chỉ đạo thành lập các câu lạc bộ bảo tồn văn hóa Ca Dong.

Giữa tháng 11/2025, xã Sơn Tây Thượng tổ chức Đoàn công tác gồm các nghệ nhân, già làng, nhà báo và nhà nghiên cứu văn hóa đến làng đúc đồng Phước Kiều, phường Điện Bàn, TP. Đà Nẵng để tận mắt tìm hiểu nghề đúc và kỹ thuật chỉnh chiêng. Chuyến đi không chỉ nhằm học hỏi mà còn mở ra những bước chuẩn bị quan trọng cho việc khôi phục “hồn chiêng” ở địa phương.

Tại cơ sở đúc chiêng, Nghệ nhân Ưu tú Dương Ngọc Tiển - người đã đúc gần nghìn chiếc chiêng cho các dân tộc miền Trung - Tây Nguyên chia sẻ nhiều câu chuyện và kinh nghiệm quý về nghề. Các nghệ nhân Ca Dong lắng nghe chăm chú, rồi cùng trao đổi sâu về kỹ thuật chỉnh chiêng. Cảm nhận rõ niềm say mê của Đoàn, ông Tiển mở kho đưa ra nhiều bộ chiêng để mọi người thử âm. Những chiếc chiêng Hlênh, chiêng Nâng… lần lượt được nâng lên, gõ xuống; tiếng chiêng ngân dài, vọng khắp không gian lò đúc, thu hút cả đôi vợ chồng du khách nước ngoài đang tham quan cũng phải dừng chân lắng nghe.

Tại buổi trao đổi, ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Tây Thượng, Trưởng đoàn khảo sát cho biết: “Đây là lần đầu tiên các nghệ nhân Ca Dong, cùng với đoàn công tác của xã được tiếp cận và tìm hiểu tiếng chiêng một cách bài bản như vậy. Tới đây, xã sẽ hỗ trợ 10 câu lạc bộ, mỗi nơi 1 bộ chiêng, đồng thời mở lớp dạy đánh và chỉnh chiêng”.

Đáp lại tinh thần ấy, nghệ nhân Dương Ngọc Tiển cũng bày tỏ mong muốn được đồng hành hỗ trợ chỉnh sửa và mở các lớp dạy chỉnh chiêng cho bà con Ca Dong.

Bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch được xem là hướng đi bền vững, giúp đồng bào thoát nghèo lâu dài. Nhưng để cách làm ấy thực sự hiệu quả, chính quyền cơ sở phải thực sự quan tâm, đồng hành cùng người dân để bảo tồn, phát huy tốt di sản văn hóa như cách xã Sơn Tây Thượng đang làm.