Cây sinh kế 100 năm bám rễ nơi vùng “đất lửa”
Tròn 100 năm bám rễ trên vùng đất đỏ Bazan, cây cà phê ở Khe Sanh (Quảng Trị) đã đi qua nhiều nốt thăng, trầm cùng lịch sử, trở thành sinh kế quan trọng bậc nhất của đồng bào DTTS nơi đây.
Từ những gốc cà phê sót lại trên hố bom, ụ đạn
Theo sử liệu, năm 1926, nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane đưa giống cà phê thuộc nhóm Arabica đến trồng thử nghiệm trên đất đỏ Bazan Khe Sanh. Những hạt giống đầu tiên bén rễ, mở đầu hành trình một thế kỷ của cây cà phê trên vùng “đất lửa” Khe Sanh.
Cây cà phê từng có thời kỳ phát triển mạnh ở vùng đất đỏ Bazan tại các xã Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi, tỉnh Quảng Trị. Nhưng chiến tranh ập đến đã làm thay đổi tất cả, những đồn điền cà phê bị bom đạn cày xới.
Cây cà phê không mất hoàn toàn ở vùng đất Khe Sanh trước sự khốc liệt của chiến tranh. Tại thôn Quyết Tâm, xã Khe Sanh, những gốc Arabica cổ vẫn còn đó. Thân cây xù xì, phủ đầy rêu phong theo năm tháng.
Ông Lê Văn Quý đặt tay lên một gốc cây rồi kể, khi gia đình lên đây lập nghiệp năm 1975, cây cà phê đã có sẵn.
Sau chiến tranh, gia đình ông Quý lên Khe Sanh theo diện đi xây dựng vùng kinh tế mới. Cũng như nhiều gia đình khác, gia đình ông Quý bắt đầu bổ những nhát cuốc đầu tiên trên vùng đất Bazan này để lấp hố bom, san ụ đạn, trồng cây cà phê.
Với những cây cà phê còn lại sau chiến tranh, gia đình ông chăm sóc để có nguồn thu đắp đổi qua ngày trên vùng đất kinh tế mới.
Ở bản Bù, xã Tân Lập, Pả Khe cũng nhớ về những năm tháng ấy. Bom đạn khiến nhà cửa, nương rẫy và nhiều người thân mất đi. Hòa bình lập lại, bà con người Bru Vân Kiều như Pả Khe chăm sóc những cây cà phê còn sót lại, đồng thời trồng mới để tạo sinh kế.
“Giữ cây còn sót lại sau chiến tranh và trồng mới cây cà phê ngày đó không phải để làm giàu. Người dân chỉ mong có thứ để bán có tiền mua gạo, mua muối...”, Pả Khe chia sẻ.
Sau ngày đất nước thống nhất, vùng đất Khe Sanh từng bước “hồi sinh” ngay trên những hố bom, ụ đạn. Năm 1978, Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập, cây cà phê dần được khôi phục và mở rộng diện tích lên quy mô nông trường.
Với đồng bào dân tộc Bru Vân Kiều, người Pa Cô (nhóm địa phương thuộc dân tộc Tà Ôi), cây cà phê từng bước trở thành sinh kế quan trọng bậc nhất. Từ những bãi hoang, hố bom, ụ đạn, đồng bào Bru Vân Kiều, người Pa Cô đã khai hoang, cải tạo và gây dựng những vườn rẫy cà phê mới.
Khẳng định thương hiệu
Từ sân bay Tà Cơn vào đến Hướng Phùng, những rẫy cà phê trĩu quả. Có những rẫy cà phê bắt đầu có quả chín bói vụ mới.
Ở Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi, diện tích lúa nước rất ít, thậm chí là không có, cây cà phê đã trở thành sinh kế quan trọng bậc nhất của đồng bào DTTS.
Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp tỉnh Quảng Trị, vùng cà phê Arabica hiện nay khoảng 4.000 ha, trải rộng ở Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và các vùng phụ cận.
Từ trồng cà phê đơn lẻ theo hộ gia đình để kiếm tiền mua gạo, mua muối, giờ đây đồng bào DTTS ở đây đã đổi mới hình thức canh tác. Nhiều hộ đã tham gia hợp tác xã, từ bán quả tươi, người dân từng bước quan tâm đến sơ chế, chế biến và xây dựng thương hiệu.
Tại Hợp tác xã Nông nghiệp sinh thái Bốn Phương ở thôn Phùng Lâm, xã Hướng Phùng, cà phê được thu hái bằng tay. Những quả đạt độ chín mới được lựa chọn, sau đó là các công đoạn lên men, sơ chế và rang xay.
Anh Nguyễn Duy Phương, Giám đốc Hợp tác xã, cho rằng mỗi hạt cà phê Khe Sanh mang đặc trưng của đất đỏ bazan, khí hậu Trường Sơn và câu chuyện của người dân nơi đây.
Cà phê Khe Sanh đã liên tục khẳng định đẳng cấp và chất lượng vượt trội thông qua hàng loạt giải thưởng danh giá trong nước và quốc tế. Cụ thể, năm 2019, Trung tâm Top Việt Nam (Viet Top) đã đề cử cà phê Khe Sanh vào Top đặc sản Việt Nam năm 2019.
Cà phê Arabica canh tác theo hướng hữu cơ ở Khe Sanh đã vinh dự lọt vào Top 20 mẫu cà phê đặc sắc vành đai Thái Bình Dương năm 2022, đồng thời là thương hiệu Việt Nam duy nhất góp mặt trong bộ sưu tập danh giá này.
Nổi bật trong số đó, Pun Coffee đã chứng minh chất lượng vượt trội khi 4 lần liên tiếp giành giải nhất cà phê Arabica tại Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam.
Không chỉ Arabica, dòng cà phê Liberica từ vùng Khe Sanh cũng gặt hái nhiều thành công rực rỡ. Cà phê Madam Hương xuất sắc đạt giải vô địch Liberica Đông Nam Á năm 2024.
Đặc biệt, cà phê Bru - Vân Kiều cũng giành giải vàng Liberica Đông Nam Á vào năm 2024 và tiếp tục đạt giải 3 Liberica Việt Nam năm 2025.
Một dấu mốc quan trọng đến với cà phê Khe Sanh vào năm 2025. Sản phẩm được cấp Chỉ dẫn địa lý theo Quyết định số 699/QĐ-SHTT ngày 4/11/2025 của Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ.
Phạm vi bảo hộ gồm 4 xã: Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi. Tên gọi Khe Sanh vì thế không chỉ gắn với một địa danh, mà trở thành tên của một vùng cà phê đặc trưng.
Năm 2026, Quảng Trị tổ chức chuỗi hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh”, với điểm nhấn là chương trình “Cà phê Hòa bình - Make coffee, not war”. Đây được kỳ vọng là dịp quảng bá thương hiệu, kết nối cà phê với văn hóa và du lịch.
Qua 100 năm với những thăng trầm, thương hiệu cà phê Khe Sanh đang bước vào một chặng đường mới, vươn ra thị trường thế giới. “Đất lửa” năm xưa nay đã kết thành những chùm quả chín mọng với hương vị cà phê Khe Sanh đặc trưng - hương của hòa bình ngay trên vùng “đất lửa”.
