Chiều sâu trong văn hóa ẩm thực của người Mường
Từ bao đời nay, văn hóa ẩm thực của người Mường đã được đúc kết ngắn gọn trong câu nói quen thuộc: “Cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui, ngày lui, tháng tới”. Câu nói ấy không chỉ nhắc đến những nét sinh hoạt đặc trưng của một cộng đồng dân tộc, mà còn khái quát cả một lối sống, một quan niệm ứng xử với tự nhiên và con người.
Tính âm - dương trong ẩm thực của người Mường
Theo Ts. Chử Thị Thu Hà - Giảng viên Khoa Du lịch, Đại học Văn hóa Hà Nội, ẩm thực của người Mường mang một nét đặc trưng rất rõ rệt, đó là sự mộc mạc, dân dã, gắn bó mật thiết với núi rừng, sông suối, đồng ruộng.
.jpg)
Ẩm thực của dân tộc Mường cũng phản ánh chân thực một nền kinh tế nông nghiệp mang tính chất tự cung tự cấp. Người Mường ăn những gì họ trồng được, bắt được, hái được. Và chính trong sự “tận dụng môi trường tự nhiên” ấy, một nền văn hóa ẩm thực độc đáo đã nảy mầm và bén rễ.
Người Mường chọn cách ứng xử khôn ngoan: Tôn trọng sự nguyên bản. Ts. Chử Thị Thu Hà phân tích rằng, các món ăn truyền thống của người Mường nhìn chung chế biến đơn giản, không cầu kỳ, chủ yếu là nướng, luộc, đồ. Họ không lạm dụng kỹ thuật hay gia vị để che lấp đi mùi vị gốc, mà tìm cách để làm cho hương vị nguyên bản ấy được thăng hoa.
Khẩu vị phổ biến của người Mường là thích vị chua và đắng, không thích vị ngọt trong chế biến thức ăn. Đồng bào Mường đặc biệt quý trọng vị chua của măng chua, vị đắng của lá đắng, hoa đu đủ. Vị đắng là khởi nguồn của vị ngọt hậu, tượng trưng cho những gian truân, thăng trầm của tự nhiên và cuộc sống con người. Đồng bào thường sử dụng gia vị lấy từ tự nhiên như hạt dổi, lá quế... tẩm ướp vào thức ăn làm cho món ăn thêm ngon.
Mỗi món lại có nước chấm riêng, gia vị đi kèm sao cho hài hòa để điều hòa âm dương, ngũ hành tương sinh, như: Món ăn dễ gây lạnh bụng (tính hàn) phải có gia vị cay nóng (tính nhiệt) đi kèm và ngược lại. Mỗi món ăn không chỉ làm cho “no cái bụng”, mà còn bổ dưỡng để tạo sức lực trong những ngày lao động mệt nhọc và phòng tránh bệnh tật.
Ẩm thực Mường - Sợi dây gắn kết cộng đồng
Nếu tính âm - dương thể hiện quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên, thì tính cộng đồng lại thể hiện quan hệ gắn bó giữa con người với con người. Trong đời sống người Mường, bữa ăn không chỉ là sinh hoạt cá nhân hay gia đình, mà còn là không gian văn hóa của bản làng. Mỗi dịp lễ Tết, cưới hỏi, mừng nhà mới, lễ hội, cúng tổ tiên hay đón khách quý đều có sự hiện diện của mâm cỗ. Mâm cỗ ấy là nơi mọi người cùng thưởng thức và cùng chia sẻ niềm vui.
Biểu tượng rõ nhất của tính cộng đồng trong ẩm thực Mường là mâm cỗ lá. Cỗ lá thường được bày trên lá chuối, đặt trong mâm hoặc mẹt. Các món ăn được xếp thành hình tròn, tạo cảm giác sum vầy, quây quần.
Cỗ lá là nét tinh túy trong ẩm thực Mường, chứa đựng ân tình của con người đối với đất trời, rừng núi. Đồng thời qua cách bày cỗ, cách ngồi, cách ăn, người ta cảm nhận được tình cảm mộc mạc và phép tắc của người Mường. Họ thường ngồi quây quần quanh mâm, cùng ăn chung, cùng uống chung, cùng trò chuyện. Cách ăn ấy làm mờ đi khoảng cách cá nhân, tạo nên sự gần gũi và bình đẳng.
Một biểu tượng cộng đồng đặc sắc khác là rượu cần. Chum rượu cần đặt giữa nhà, nhiều người cùng uống bằng những cần tre dài. Uống rượu cần không chỉ là thưởng thức men rượu mà còn là nghi thức giao lưu, giao tiếp thân tình. Khi cùng uống chung một ché rượu, con người cùng chia sẻ niềm vui, lời chúc, tình thân và sự tin cậy.
Trong các lễ hội Mường, hình ảnh chum rượu cần bên tiếng cồng chiêng đã trở thành biểu tượng của sự đoàn kết, của niềm vui bản Mường và của tinh thần hiếu khách.
Có thể nói, triết lý sâu sắc trong ẩm thực dân tộc Mường nằm ở chỗ: món ăn tuy giản dị nhưng chứa đựng cả một thế giới quan. Từ cách phối hợp thực phẩm, người Mường gửi gắm quan niệm âm - dương, hài hòa và thuận tự nhiên. Từ mâm cỗ lá, chum rượu cần, họ thể hiện tinh thần cộng đồng, lòng hiếu khách và đạo lý gắn bó keo sơn trong bản làng.
Trong nhịp sống hiện đại, ẩm thực Mường không chỉ là di sản cần được bảo tồn mà còn là lời nhắc nhở con người biết sống cân bằng, biết sẻ chia và biết trân trọng những giá trị bền vững của văn hóa dân tộc.
Ngày nay, những món ăn dân dã như cỗ lá, cơm đồ, thịt lợn thui, cá suối nướng, rau rừng, rượu cần… vẫn mang theo hương vị núi rừng và cả nếp sống nghĩa tình của bản Mường. Chính sự mộc mạc, nguyên bản nhưng có chiều sâu ấy đã tạo nên điểm nhấn ấn tượng, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch địa phương, đồng thời mở ra hướng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại.
