Giữ hồn cốt di sản trong diện mạo mới

Những chuyển động của di sản văn hóa

Bản sắc văn hóa của một cộng đồng không chỉ đơn thuần tồn tại trong tên gọi, mà được gìn giữ, phát triển thông qua lối sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và sự tiếp nối các giá trị văn hóa giữa các thế hệ cư dân. Thực tế cho thấy, tên gọi địa giới hành chính có thể được điều chỉnh phù hợp với yêu cầu quản lý nhà nước, nhưng các giá trị văn hóa truyền thống vẫn được bảo tồn và phát triển bền vững trong đời sống hằng ngày.

Trên thực tế, việc sáp nhập giúp bộ máy hành chính trở nên tinh gọn, nhưng “bộ máy” văn hóa thì cần sự tinh tế. Một quyết định hành chính có thể thay đổi trong một ngày, nhưng để bản sắc văn hóa hòa nhập vào một đơn vị hành chính mới mà không bị hòa tan là một hành trình đòi hỏi sự thận trọng và thấu hiểu sâu sắc.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) đã ban hành Văn bản số 1445/BVHTTDL-DSVH ngày 7/4/2025 về việc rà soát, điều chỉnh và thực hiện xác định đơn vị hành chính hình thành sau sắp xếp có di tích là di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, di tích quốc gia đặc biệt và các vấn đề khác thuộc lĩnh vực quản lý Nhà nước của Bộ VHTT&DL.

Đối với lĩnh vực di sản văn hóa, Bộ yêu cầu giữ nguyên tên gọi các di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia, di tích cấp tỉnh/thành phố đã được công nhận, xếp hạng để không làm thay đổi yếu tố gốc cấu thành di tích cũng như giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa và Công ước năm 1972 về việc bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới của UNESCO. Đồng thời, cập nhật địa danh gắn với di tích theo đơn vị hành chính mới được sắp xếp.

Bên cạnh đó, rà soát, điều chỉnh tên gọi, địa danh, địa chỉ mới của tổ chức, Ban/Trung tâm quản lý di tích có liên quan trực tiếp đến đơn vị hành chính hình thành sau sắp xếp. Tuân thủ các quy định của pháp luật về di sản văn hóa và các Điều ước quốc tế tại các Công ước của UNESCO mà Việt Nam đã ký kết liên quan đến di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.

Đối với di sản văn hóa phi vật thể, Bộ yêu cầu giữ nguyên tên gọi di sản để không làm thay đổi giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của di sản; rà soát hồ sơ khoa học của di sản để thống nhất phạm vi phân bố, lan tỏa của di sản để có cơ sở quản lý theo thẩm quyền; tuân thủ các quy định của pháp luật Việt Nam về di sản văn hóa phi vật thể và Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.

Ứng xử với di sản trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh không gian hành chính thay đổi nhanh chóng, vấn đề đặt ra không chỉ là giữ tên gọi di sản, mà quan trọng hơn là cách ứng xử với di sản. Nếu đặt vào một cơ cấu quản lý mới, khi không còn cấp huyện để giám sát trực tiếp, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, các di sản phải đối diện nguy cơ bị lấn át. 

Luật Di sản mới được Quốc hội thông qua ngày 23/11/2024 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã thể chế hóa đầy đủ đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước về văn hóa và di sản văn hóa. ​Luật này thể hiện rõ nguyên tắc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, đồng thời cải cách và đơn giản hóa thủ tục hành chính trong quản lý di sản văn hóa. Do đó, cùng với Bộ VHTT&DL, chính quyền cấp tỉnh hoàn toàn có quyền phân cấp quản lý đối với di sản văn hóa tại địa phương. Nếu được tổ chức hợp lý, việc sáp nhập không làm mất đi bản sắc văn hóa, mà ngược lại còn mở rộng không gian tồn tại và lan tỏa của di sản trong một chỉnh thể phát triển lớn hơn.

Theo PGs.Ts. Bùi Hoài Sơn - Đại biểu Quốc hội khóa XV, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, các di sản văn hóa quốc gia gắn với địa danh cụ thể, khi sáp nhập tỉnh, thành cần cập nhật lại hồ sơ khoa học cẩn trọng, có trách nhiệm và đầy đủ cả về mặt pháp lý lẫn văn hóa. 

“Hồ sơ khoa học của di sản văn hóa không đơn thuần là tập hợp tư liệu hành chính, mà còn là bản khai sinh, là “chứng minh thư” văn hóa gắn liền với tên gọi, tọa độ địa lý, lịch sử hình thành và mối quan hệ cộng đồng của di sản đó. Khi tên địa danh thay đổi do sáp nhập tỉnh, thành, nếu hồ sơ không được điều chỉnh kịp thời, nguy cơ sai lệch trong tra cứu, khó khăn trong công tác quản lý, cũng như gián đoạn trong các thủ tục bảo tồn, phục hồi hay đề cử quốc tế là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Hiện nay, cơ chế chính sách cho hoạt động quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa cần hoàn thiện; nhận thức xã hội về di sản văn hóa vẫn chưa đúng mức; nguồn kinh phí đầu tư cho hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa để đáp ứng nhu cầu thực tế chưa tương xứng. Đặc biệt, trong thời đại công nghệ số, việc quản lý, phát huy di sản văn hóa gặp không ít thách thức.

Để bảo tồn, phát huy giá trị những di sản được UNESCO ghi danh, đặc biệt là các di sản tư liệu, Ts. Vũ Thị Minh Hương - Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới UNESCO Khu vực châu Á - Thái Bình Dương, cho rằng việc số hóa những di sản tư liệu là cần thiết, vì sẽ giúp cho việc quảng bá tới đông đảo công chúng đạt hiệu quả.