Làm gì để gốm Chăm sớm ra khỏi tình trạng “bảo vệ khẩn cấp”?
Đây là một trong những nội dung được các đại biểu đề cập tại Hội thảo khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm, Di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp”, diễn ra chiều 11/10, tại tỉnh Khánh Hòa.
Hội thảo thu hút đông đảo các chuyên gia, nhà nghiên cứu từ Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Cục Di sản văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, cùng đại diện lãnh đạo các sở, ban, ngành, chính quyền địa phương và các nghệ nhân thực hành di sản.
Bảo tồn Di sản gốm Chăm gắn với sinh kế cộng đồng
Tại Hội thảo, các đại biểu thống nhất quan điểm bảo tồn nghệ thuật gốm Chăm phải gắn với sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Các đại biểu đã tập trung thảo luận về công tác quản lý, quy hoạch vùng nguyên liệu, phát triển hạ tầng và dịch vụ sản xuất - kinh doanh gốm tại làng Bàu Trúc gắn với phát triển du lịch.
Nhiều tham luận nhấn mạnh vai trò của chính quyền cơ sở, cộng đồng và nghệ nhân trong việc duy trì nghề truyền thống, đồng thời đề xuất giải pháp hỗ trợ truyền dạy và nâng cao đời sống người dân.
Theo Ts. Nguyễn Thị Thu Trang (giảng viên Đại học Văn hóa TP.HCM), sinh kế của cộng đồng là yếu tố cốt lõi để duy trì sức sống cho di sản. Do đó, việc hỗ trợ đầu ra ổn định cho sản phẩm gốm là nhiệm vụ cấp thiết.
Cùng chung quan điểm, Ts. Phan Quốc Anh, nguyên Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận (cũ) cho rằng đời sống của nghệ nhân, người làm gốm Chăm hiện vẫn chưa được đảm bảo ổn định.
Ts. Phan Quốc Anh cho rằng, giá trị cốt lõi của gốm Chăm nằm ở nét nghệ thuật độc đáo, câu chuyện văn hóa sâu sắc và sức hút điểm đến - những giá trị tiêu biểu giúp di sản này được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp từ năm 2022.
Cần sớm đưa di sản gốm Chăm ra khỏi tình trạng “bảo vệ khẩn cấp”
Theo Ban tổ chức Hội thảo, sau 4 năm kể từ khi Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh, công tác bảo vệ di sản đã đạt nhiều kết quả.
Cụ thể, tỉnh Khánh Hòa đã quy hoạch 5 ha mỏ đất sét sông Quao và 1ha khu vực khai thác cát, bãi nung để bảo đảm nguồn nguyên liệu nguyên bản. Các lớp dạy nghề, hội thi tay nghề được mở; câu lạc bộ thực hành di sản và câu lạc bộ phụ nữ làm gốm được thành lập; 7 hồ sơ phong tặng nghệ nhân được lập.
Cùng với đó, Hợp tác xã gốm Bàu Trúc ra đời, áp dụng thương mại điện tử, gắn chip NFC, công nghệ thực tế ảo. Lượng du khách đến làng gốm Bàu Trúc tăng từ hơn 11.000 lượt năm 2023 lên hơn 17.000 lượt năm 2025.
Phát biểu tại Hội thảo, bà Thái Thị Lệ Hằng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa cho biết: Tỉnh Khánh Hòa xác định bảo vệ di sản trước hết là giữ gìn cộng đồng, nghệ nhân và tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống trong đời sống hiện đại.
“Bảo tồn phải đi đôi với sinh kế. Tỉnh mong muốn nâng cao giá trị sản phẩm gốm Bàu Trúc, mở rộng thị trường và kết nối với các ngành công nghiệp văn hóa, du lịch để quảng bá hình ảnh đất nước, giúp người dân sống được bằng nghề. Làm được như vậy thì gốm Chăm sẽ sớm ra khỏi tình trạng “bảo vệ khẩn cấp”, bà Thái Thị Lệ Hằng nhấn mạnh.
Phát biểu tổng kết Hội thảo, Gs.Ts. Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, bảo vệ nghề gốm trước hết phải bảo vệ cộng đồng chủ thể sáng tạo và không gian thực hành di sản; nghệ nhân, người thực hành và thế hệ trẻ Chăm phải tiếp tục giữ vai trò trung tâm.
Gs.Ts. Nguyễn Văn Kim đề xuất: Tỉnh Khánh Hòa cần tiếp tục triển khai Chương trình hành động quốc gia về bảo vệ và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm với 5 định hướng:
Bảo vệ các yếu tố làm nên tính đặc trưng của gốm truyền thống, nhất là những kỹ thuật có nguy cơ mai một;
Đào tạo, truyền dạy và khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề;
Bảo đảm nguồn nguyên liệu, không gian thực hành, thị trường tiêu thụ và sinh kế của người làm nghề;
Gắn bảo tồn với phát triển kinh tế - xã hội và du lịch trải nghiệm nghề gốm nhưng giữ tính chân thực, tránh thương mại hóa làm mất giá trị cốt lõi;
Tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, cộng đồng người Chăm, nghệ nhân, nhà khoa học, doanh nghiệp và huy động các nguồn lực xã hội.
Từ các ý kiến tại Hội thảo sẽ là nguồn tư liệu và cơ sở thực tiễn để tỉnh Khánh Hòa rà soát, hoàn thiện nhiệm vụ, giải pháp trong thời gian tới, hướng đến mục tiêu đưa Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi tình trạng “cần bảo vệ khẩn cấp” và tiến tới được xem xét ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
