Nhìn trúng điểm nghẽn đặc thù để thực hiện chính sách dân tộc: Có nhà ở chưa phải đã an cư
Sau mái nhà mới vẫn còn nhiều điểm nghẽn về đất ở, hạ tầng, sinh kế và khả năng chống chịu thiên tai, đòi hỏi chính sách hỗ trợ nhà ở chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người dân an cư bền vững.
Lời tòa soạn:
Dù đã đạt được những kết quả tích cực, nhưng việc giải quyết các nhu cầu thiết yếu của người dân (đất ở, nhà ở, đất sản xuất, điện, nước sinh hoạt, sinh kế) hiện vẫn là những điểm nghẽn đặc thù ở vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Trong Chỉ thị số 19/CT-TTg ngày 12/5/2026 về đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và kết luận phiên họp thứ nhất Ban Chỉ đạo Trung ương thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia ngày 9/7/2026, Thủ tướng Chính phủ đều yêu cầu các bộ ngành, địa phương tập trung giải quyết các điểm nghẽn này.
Từ thực tiễn triển khai qua nhiều thập niên, Báo VietNamNet thực hiện tuyến bài “Nhìn trúng điểm nghẽn đặc thù để thực hiện chính sách dân tộc”. Tuyến bài nhận diện những vướng mắc trong quá trình thực thi và đặt ra những vấn đề cần giải quyết để nâng cao hiệu quả chính sách hỗ trợ đất ở, nhà ở, đất sản xuất, điện, nước sinh hoạt và sinh kế ở vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Chính sách hỗ trợ nhà ở cho đồng bào DTTS đã được triển khai qua nhiều giai đoạn và tiếp tục được thực hiện trong giai đoạn 2026 - 2030 theo Quyết định số 417/QĐ-BNNMT. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, có nhà ở mới chỉ là bước khởi đầu.
Ở nhiều địa phương, một bộ phận đồng bào DTTS đang sinh sống ở khu vực có nguy cơ thiên tai cao vẫn đối mặt có nhà ở nhưng chưa thể an cư. Điều đó đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận đầy đủ điểm nghẽn đặc thù để chính sách hỗ trợ về nhà cho đồng bào đi đến đích.
Mái nhà trước thử thách của thiên tai
Mùa mưa bão năm 2026 mới bắt đầu nhưng các tỉnh miền núi phía Bắc liên tiếp hứng chịu nhiều đợt thời tiết cực đoan. Nhất là đợt mưa lớn từ 15 - 17/7 đã gây sạt lở trên diện rộng, kích hoạt lũ ống, lũ quét tại xã Mường Than (Lai Châu).
Ngoài thương vong về người, thiên tai khiến Mường Than đối diện thách thức lớn trong thực hiện các chỉ tiêu kinh tế - xã hội năm 2026. Trong đó, từ chỗ đã cơ bản hoàn thành xóa nhà tạm, nhà dột nát, sau lũ xã phát sinh 46 hộ không còn nhà ở (24 hộ mất nhà hoàn toàn, 22 hộ có nhà hư hỏng không thể sửa chữa).
Hơn 20.000 hộ đang sinh sống ở khu vực không an toàn
Giai đoạn 2021 - 2025, Dự án 2 của Chương trình MTQG 1719 đặt mục tiêu bố trí, sắp xếp ổn định dân cư ở những nơi cần thiết, có nguy cơ xảy ra thiên tai cao cho hơn 46.400 hộ.
Nhưng hết năm 2025, các địa phương mới bố trí định cư được 25.056 hộ (đạt khoảng 54% kế hoạch), trong đó có 5.711 hộ định cư tập trung và 13.096 hộ định cư xen ghép. Như vậy hiện vùng đồng bào DTTS và miền núi vẫn còn hơn 20.000 hộ cần được sắp xếp, bố trí, ổn định chỗ ở an toàn.(Nguồn: Báo cáo tổng kết Chương trìrnh MTQG 1719)
Ngay sau lũ, UBND tỉnh Lai Châu đã ban hành lệnh khẩn cấp xây dựng khu tái định cư cho 24 hộ bị mất nhà ở, có đất ở trong vùng nguy cơ sạt lở cao. (Quyết định số 1517/QĐ-UBND ngày 19/7/2026).
Chỉ trong thời gian ngắn, khu tái định cư đã hoàn thiện hạ tầng, ngày 30/7 đã có 7 ngôi nhà được bàn giao, dự kiến các nhà còn lại hoàn thành trước 30/8/2026.
Kết quả thần tốc đó cho thấy quyết tâm cao của tỉnh Lai Châu trong việc bảo đảm an toàn, ổn định đời sống người dân sau thiên tai. Tuy nhiên, “an cư” cho người dân vẫn là bài toán dài hạn đối với Lai Châu.
Bởi trên địa bàn tỉnh vẫn còn hàng nghìn hộ sinh sống trong khu vực có nguy cơ cao xảy ra sạt lở, lũ quét, riêng xã Mường Than có 296 hộ. Điều đó đồng nghĩa, nhiều hộ dân vẫn chưa thể an cư nếu chưa di dời nhà ở đến nơi an toàn.
Thiên tai đang thử thách hiệu quả của chính sách hỗ trợ nhà ở của Lai Châu nói riêng và cả nước nói chung. Giai đoạn 2021 - 2025, toàn tỉnh Lai Châu hỗ trợ xóa được 7.161 nhà tạm, nhà dột nát thì năm 2025, trên địa bàn có 848 nhà bị cuốn trôi, đổ sập, vùi lấp, hư hỏng do mưa lũ, sạt lở đất.
Mở rộng ra, trong 5 năm cả nước hỗ trợ xây mới, cải tạo được 334.234 nhà, nhưng năm 2025, thiên tai đã khiến gần 4.000 ngôi nhà bị sập và hơn 348.000 nhà bị hư hỏng. Trước đó, năm 2024 cả nước cũng có khoảng 7.000 ngôi nhà bị sập đổ và gần 295.000 căn nhà bị hư hỏng.
Chính sách hỗ trợ phải đi xa hơn một căn nhà
Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đặt mục tiêu đến năm 2030 xóa bỏ hoàn toàn nhà tạm, nhà dột nát cho hộ nghèo, hộ cận nghèo và người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, biến đổi khí hậu.
Sau nghị quyết, chính sách hỗ trợ nhà ở được triển khai quyết liệt trên phạm vi cả nước, cao điểm là Chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát trong 2 năm (2024 - 2025). Nhờ đó, thời gian “về đích” lộ trình xóa nhà tạm, nhà dột nát được rút ngắn 5 năm 4 tháng so với kế hoạch.
Hỗ trợ cải thiện nhà ở dân cư nông thôn theo hướng an toàn, kiên cố, thích ứng biến đổi khí hậu là nội dung chính sách thuộc hợp phân thứ nhất của Chương trình MTQG giai đoạn 2026-2030 theo Quyết định số 417/QĐ-BNNMT, do Bộ Xây dựng chủ trì. Chính sách ưu tiên hỗ trợ hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo, đối tượng chính sách, các hộ dân sống tại các khu vực có nguy cơ rủi ro thiên tai cao và dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu.
(Nguồn: Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/1/2026)
Nhưng trước thiên tai ngày càng cực đoan, mục tiêu an cư không thể chỉ được đo bằng số lượng nhà được xây mới hay sửa chữa.
Ở miền núi, một gia đình có nhà ở kiên cố, có nền tảng để phát triển kinh tế vẫn thường trực nỗi lo trắng tay sau mưa lũ.
Điều đó cho thấy, sau khi hoàn thành mục tiêu xóa nhà tạm, chính sách nhà ở cần bước sang một giai đoạn mới.
Yêu cầu lúc này không chỉ giúp người dân có nhà ở mà còn phải bảo đảm ở an toàn và an cư bền vững.
Trở lại xã Mường Than (Lai Châu), sau sự cố, khu tái định cư cho 24 hộ bị mất nhà ở đã được cấp tốc xây dựng trên quỹ đất đã được quy hoạch để đấu giá.
Dù chỉ là quyết định ở cấp địa phương, đây có thể trở thành dấu mốc trong tư duy thực hiện chính sách nhà ở, từ hỗ trợ xây nhà đơn thuần sang chủ động chuẩn bị quỹ đất an toàn để ứng phó với thiên tai và ổn định dân cư lâu dài.
Kỳ vọng về một bước ngoặt mới trong tư duy thực hiện chính sách được nhân lên từ cam kết của lãnh đạo tỉnh Lai Châu. Tại buổi làm việc với Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng (ngày 21/7/2026), Bí thư Tỉnh ủy Lai Châu Lê Minh Ngân cho biết, tỉnh sẽ rà soát tất cả khoảng 40 bản trong toàn địa bàn tỉnh, dành tối đa ngân sách địa phương có để từng bước hình thành các khu dân cư tập trung.
Để giải quyết tận gốc vấn đề người dân nhận nhà tái định cư, sau đó lại quay về sinh sống ở nơi nguy hiểm vì thiếu sinh kế, ông Ngân cho rằng cần nghiên cứu hướng chuyển đổi nghề nghiệp, cây trồng, bảo đảm ngoài có nhà ở, người dân còn phải có sinh kế bền vững.
Vấn đề được Bí thư Tỉnh ủy Lai Châu Lê Minh Ngân nêu đã nhắc lại một điểm nghẽn lâu nay trong thực hiện chính sách định canh, định cư. Từ nhiều chương trình, dự án, các khu tái định cư tập trung đã được đầu tư, nhưng nhiều điểm không có người ở do thiếu sinh kế.
Thực trạng này đặt ra vấn đề cần giải quyết trong thực hiện chính sách bố trí, sắp xếp ổn định dân cư. Một căn nhà chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt ở nơi an toàn, gắn với hạ tầng thiết yếu và tạo điều kiện để người dân phát triển kinh tế.
Bởi Suy cho cùng, mục tiêu của chính sách dân tộc không dừng ở việc người dân có một nơi để ở, mà là có điều kiện để an cư, lạc nghiệp. Sinh kế bền vững và thu nhập ổn định mới là mắt xích cuối cùng quyết định hiệu quả của toàn bộ hệ thống chính sách.
Bài cuối: Sinh kế là thước đo cuối cùng
