Vào dịp Lễ hội Chợ Phong Lưu Khâu Vai, nơi đây trở thành không gian để các đôi nam nữ dân tộc thiểu số hò hẹn, gặp gỡXã Khâu Vai (huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang) được thành lập năm 1961, trên cơ sở tách ra từ các xã Niêm Sơn, Tát Ngà. Hiện nay, xã có 3.017,50ha diện tích tự nhiên, trong đó 2/3 diện tích là núi đá. Tuy diện tích núi đá nhiều, nhưng với bàn tay lao động sáng tạo, chăm chỉ, người dân nơi đây đã biến những dãy núi đá tai mèo thành nương ngô trù phú.
Bởi thế, mỗi dịp đến Lễ hội chợ Phong Lưu Khâu Vai, du khách đến với Khâu Vai lại được nghe “đá kể chuyện” về thiên nhiên, văn hoá, con người. Đó là mảnh đất có 9 dân tộc thiểu số chung sống, đoàn kết, gắn bó, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ, trong đó dân tộc Mông chiếm hơn 95%. Là xã có nhiều dân tộc nên mỗi dân tộc đều có những nét văn hoá đặc sắc riêng.
Bản làng Khâu Vai bồng bềnh trong mây trắngCùng với dòng chảy của thời gian, sự phát triển kinh tế - xã hội, đời sống của Nhân dân xã Khâu Vai ngày càng nâng lên. Theo đó, đồng bào các DTTS nơi đây vẫn giữ được những nét văn hoá đặc sắc truyền thống của dân tộc mình, như: Thổi khèn, múa khèn của dân tộc Mông, hát đối giao duyên của dân tộc Nùng, trò chơi lày cỏ, may mặc trang phục truyền thống, thờ cúng tổ tiên,…
Tiêu biểu là dân tộc Nùng, tuy chỉ có 57 hộ dân sinh sống tại thôn Khâu Vai, nhưng vào các ngày mùng 2 và mùng 7 Âm lịch hằng tháng, người dân nơi đây vẫn duy trì hoạt động họp chợ phiên truyền thống. Đặc biệt, mảnh đất Khâu Vai còn gắn với truyền thuyết về chợ tình - nay gọi là chợ Phong Lưu Khâu Vai - nơi lưu giữ câu chuyện tình cảm động giữa chàng Ba và nàng Út.
Những bày tay Phật bằng đá trên đỉnh Khâu Vai che chở, bảo vệ dân làngChàng Ba là người dân tộc Nùng, khôi ngô, tuấn tú, giỏi làm nương, săn bắn, thổi sáo và hát hay; nàng Út là người dân tộc Giáy, xinh đẹp, khéo léo, nhân hậu, giọng hát trong như chim hót. Họ yêu nhau tha thiết nhưng không thể đến được với nhau vì rào cản từ gia đình và tập tục xã hội. Cuối cùng, họ buộc phải chia tay, hẹn mỗi năm chỉ gặp lại một lần vào ngày 27 tháng 3 Âm lịch tại núi rừng Khâu Vai để ôn lại kỷ niệm và sẻ chia buồn vui cuộc sống.
Truyền thuyết còn kể rằng, cảm thương cho mối tình dang dở ấy, sau khi đôi trai gái qua đời, người dân địa phương đã lập hai ngôi miếu - miếu Ông và miếu Bà - tại chính nơi họ từng hò hẹn, để tưởng nhớ và cầu nguyện mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt tươi, gia đình yên ấm. Từ đó, nơi đây trở thành địa điểm sinh hoạt tâm linh quan trọng của đồng bào các dân tộc trong vùng.
Mê cung đá Khâu Vai huyền bí khiến du khách quên lối vềĐến Khâu Vai (huyện Mèo Vạc, Hà Giang), du khách không chỉ được tham dự Lễ hội chợ Phong Lưu nổi tiếng mà còn có cơ hội lắng nghe “đá kể chuyện” giữa Mê cung đá kỳ bí rộng hơn 10ha – nơi gắn liền với truyền thuyết tình yêu chàng Ba, nàng Út. Mê cung được hình thành từ những khối đá, mỏm đá cao sừng sững có niên đại khoảng 250 triệu năm, chia thành 5 khu vực: Vườn hoa đá, Thành lũy đá, Vòm và hang đá, Gò cây đa, Vườn đá.
Tại đây, những phiến đá mang hình thù độc đáo như hòn Trống Mái, cá voi, hải cẩu, hòn ếch, con rồng, giếng lệ… được sắp đặt tự nhiên theo chiều ngang dọc, cao thấp đan xen, tạo nên khung cảnh huyền ảo, gợi trí tò mò. Chính vẻ đẹp hoang sơ, kỳ bí ấy đã biến nơi này thành điểm hẹn lý tưởng cho các đôi lứa, đặc biệt vào dịp lễ hội mùa Xuân.
Dòng sông Nho Quế xanh biếc như dải lụa đào trên Cao nguyên đá Đồng VănKhông chỉ có Mê cung đá, Khâu Vai còn khiến du khách say lòng bởi dòng Nho Quế thơ mộng uốn lượn quanh những dãy núi đá tai mèo, như dải lụa đào mềm mại vắt qua cao nguyên đá Đồng Văn. Hẻm vực Phong Lưu, mặt nước xanh biếc như ngọc và hàng cây mộc miên nở rực ven sông là những nét chấm phá tuyệt đẹp, khiến bao người không quản đường xa, tìm đến để yêu, để nhớ, để cảm nhận sự giao hòa giữa đất và trời nơi địa đầu Tổ quốc.
Một lần đến Khâu Vai, để nghe đá kể chuyện - về thiên nhiên, về con người và về một vùng đất sơn thuỷ hữu tình, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
