Biến phụ phẩm thành nguồn lực: Nông nghiệp tuần hoàn mở lối sinh kế mới cho nông dân

Thực tế tại nông thôn cho thấy, rơm rạ bị đốt bỏ, chất thải chăn nuôi xả thẳng ra môi trường không chỉ gây ô nhiễm mà còn làm lãng phí nguồn sinh khối khổng lồ. Trước thực trạng đó, dự án “Tuyên truyền, vận động nông dân xử lý rác thải” của Viện Giải pháp Kỹ thuật Nông nghiệp Bền vững - Hội Nông Dân Việt Nam giai đoạn 2021 - 2025 đã mở ra cơ hội, nhiều mô hình hiệu quả cho người dân tại nhiều địa phương trên cả nước.

Các giải pháp kỹ thuật được triển khai tập trung vào hai nhóm chủ lực: Tận dụng phụ phẩm trồng trọt (lên men thức ăn chăn nuôi, ủ phân hữu cơ, xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học) và xử lý chất thải chăn nuôi (đệm lót sinh học, nuôi ruồi lính đen, trùn quế). Bản chất của các mô hình này là khép kín chu trình sản xuất ngay tại hộ gia đình, đưa chất thải trở lại làm đầu vào giá trị, thay thế cho các vật tư mua ngoài.

Điển hình là mô hình nuôi sâu canxi của anh Vũ Văn Quân, thôn Kỳ Sơn, xã Kiến Hưng, TP Hải Phòng. Gia đình xây dựng mô hình “vườn – ao – chuồng”, kết hợp trồng trọt và chăn nuôi trên diện tích khoảng 10 ha. 

Anh Quân chia sẻ, mô hình được xây dựng trên nền tảng xử lý các loại rác thải hữu cơ như thức ăn dư thừa, bã đậu, phụ phẩm nông nghiệp… thông qua việc nuôi sâu canxi. Với quy mô hơn 1.000 m² nuôi sâu canxi, đây không chỉ là nơi sản xuất nguồn thức ăn chăn nuôi giàu dinh dưỡng cho gia súc, gia cầm, làm phân bón cho cây, mà còn góp phần giảm thiểu lượng rác thải ra môi trường.

Anh Quân thường xuyên được cán bộ Viện Giải pháp Kỹ thuật Nông nghiệp Bền vững hỗ trợ tập huấn, chuyển giao kỹ thuật, giúp nâng cao hiệu quả vận hành và từng bước hoàn thiện mô hình. Nhờ chủ động được nguồn thức ăn tại chỗ, mô hình giúp giảm từ 50–60% chi phí thức ăn chăn nuôi, đồng thời nâng cao sức đề kháng của vật nuôi. Theo tính toán, mỗi năm gia đình tiết kiệm được từ 400–500 triệu đồng chi phí, một con số đáng kể trong sản xuất nông nghiệp.

Sâu canxi sau khi nuôi được tận dụng đa dạng: làm thức ăn cho gà, vịt, cá (đặc biệt là cá koi), sấy khô để bán làm thức ăn cho sinh vật cảnh, đồng thời phần thải ra được sử dụng làm phân bón hữu cơ cho cây trồng.

 Ngoài ra, gia đình anh Quân đang tiếp tục nghiên cứu hướng thủy phân sâu canxi để sản xuất đạm, gia tăng giá trị sản phẩm. Trong thời gian tới, gia đình dự định tiếp tục mở rộng quy mô nuôi sâu canxi, đồng thời đa dạng hóa sản phẩm đầu ra.

Có thể thấy, mô hình này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, tăng thu nhập, mà còn góp phần giải quyết bài toán rác thải hữu cơ và phát triển nông nghiệp theo hướng tuần hoàn, bền vững. Đây là hướng đi tiềm năng, có thể nhân rộng trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại đang ngày càng chú trọng yếu tố môi trường và hiệu quả dài hạn.

Điểm thuyết phục nhất của các mô hình chính là lợi ích kinh tế hiện hữu. Theo kết quả đánh giá, việc áp dụng kỹ thuật giúp nông dân giảm chi phí đầu vào trung bình 24,2% (dao động từ 15,0% - 35,0%). Mức giảm này đến từ việc cắt giảm phân bón hóa học, thức ăn công nghiệp và tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có tại chỗ.

Quan trọng hơn, hiệu quả môi trường đã được "định hình" cụ thể trong không gian sống của cộng đồng. Việc chấm dứt đốt rơm rạ giúp bầu không khí trong lành, các kỹ thuật vi sinh giúp khử mùi hôi chuồng trại và giảm áp lực ô nhiễm cục bộ. Đây chính là cách tiếp cận giảm phát thải khí nhà kính thực chất, bắt đầu từ những thay đổi nhỏ trong thực hành sản xuất hằng ngày của mỗi nhà nông.

Viện Giải pháp Kỹ thuật Nông nghiệp Bền vững đánh giá, từ thực tiễn triển khai, có thể thấy việc nhân rộng các mô hình xử lý chất thải nông nghiệp theo hướng tuần hoàn không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật, mà còn nằm ở cách tiếp cận phù hợp với người nông dân.

 Trước hết, giải pháp phải đơn giản, dễ áp dụng và gắn với điều kiện thực tế của từng nông hộ, bởi chỉ khi “dễ làm”, người dân mới sẵn sàng duy trì lâu dài. Quan trọng hơn, hiệu quả kinh tế cần được nhìn thấy rõ ràng và trực tiếp, bởi với người nông dân, lợi ích “sát sườn” chính là động lực bền vững nhất để thay đổi hành vi sản xuất.

Bên cạnh đó, vai trò đồng hành của các tổ chức, đặc biệt là hệ thống Hội Nông dân và các hộ nòng cốt tại địa phương, là yếu tố then chốt để tạo niềm tin, lan tỏa mô hình và hình thành mạng lưới hỗ trợ kỹ thuật. 

Tuy nhiên, việc nhân rộng không thể theo cách “sao chép” máy móc, mà cần linh hoạt điều chỉnh theo từng vùng sinh thái, tập quán canh tác và điều kiện nguồn lực cụ thể. Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật, lợi ích kinh tế và sự thích ứng địa phương, các mô hình này mới có thể phát triển bền vững và thực sự trở thành một hướng đi lâu dài cho nông nghiệp xanh.