Nhà gươl được xem như báu vật của đồng bào Cơ Tu. (Ảnh HT)“Trái tim” của bản làng
Ở các thôn, bản vùng cao xã Hùng Sơn, những ngôi nhà gươl vẫn hiện diện ở vị trí trung tâm làng như một biểu tượng thiêng liêng. Với đồng bào Cơ Tu, gươl là “trái tim” của bản làng, nơi diễn ra các cuộc họp dân, tổ chức lễ hội, thực hành nghi lễ truyền thống và cũng là không gian để người già kể chuyện, truyền dạy phong tục cho lớp trẻ.
Mái gươl cao vút, dựng bằng gỗ, lợp lá tự nhiên, với những họa tiết chạm khắc mang đậm dấu ấn núi rừng, phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và mỹ cảm riêng của người Cơ Tu. Từ hình tượng chim tring, con gà trống đến những hoa văn mô phỏng sinh hoạt đời thường... tất cả đều gửi gắm triết lý sống gắn bó với tự nhiên.
Nhà gươl thường đặt ở trung tâm bản làng, tạo sự thuận lợi cho việc đi lại giao lưu của người dân. (Ảnh HT)Già làng Hồ Văn Mới, 62 tuổi, xã Hùng Sơn, cho biết, làng có thể thiếu một số thứ, nhưng không thể thiếu gươl. Bởi đây là nơi dân làng họp bàn việc chung, tổ chức lễ hội, nơi già làng truyền dạy luật tục, nơi thanh niên học đánh chiêng, học múa, học cách làm người.
“Trên đỉnh mái gươl có hình hai con gà trống hai đầu, mang ý nghĩa nhắc người dân sống đúng giờ giấc, dậy sớm lao động. Hay hình ảnh con trâu trên vách là biểu tượng gắn với đời sống, là đầu cơ nghiệp. Hình người giã gạo cũng mang ý nghĩa riêng, rất gần gũi với đời sống thường ngày”, già Mới chia sẻ.
Già Hồ Văn Mới giới thiệu về nét đẹp văn hóa Cơ Tu ở nhà gươl. (Ảnh HT)
Kết cấu nhà gươl được làm bằng khổ, mái bằng lá tự nhiên. (Ảnh HT)
Hai bên mái được chạm hình gà trống, như chiếc đồng hồ báo thức cho dân làng. (Ảnh HT)
Bên trong nhà gươl được chạm trổ nhiều hình tượng gắn với sinh hoạt, văn hóa của đồng bào Cơ Tu. (Ảnh HT)Không chỉ mang giá trị tinh thần, nhà gươl còn là nơi duy trì luật tục, cố kết cộng đồng. Mọi việc lớn nhỏ trong làng, từ giữ rừng, bảo vệ nguồn nước, tổ chức cưới hỏi đến hòa giải mâu thuẫn đều được bàn bạc dưới mái gươl.
Già Hốih Nhiết, 62 tuổi, làng Ganil, cho rằng, nhà gươl còn giúp giữ sự gắn bó giữa các thế hệ. “Con cháu đi học, đi làm có thể tiếp cận nhiều điều mới, nhưng về làng vẫn phải biết đến gươl, biết nghe già làng nói chuyện nguồn cội”, ông nói.
Không chỉ mang giá trị biểu tượng, nhà gươl còn là nơi văn hóa Cơ Tu hiện hữu sinh động trong đời sống thường ngày.
Những đêm sinh hoạt cộng đồng, tiếng cồng chiêng vang lên bên bếp lửa, điệu tâng tung da dá rộn ràng quanh sân gươl, tạo nên không gian văn hóa đặc sắc của núi rừng.
Nhà gươl được giữ gìn nét đẹp văn hóa Cơ Tu. (Ảnh HT)
Trong không gian gươl, đồng bào Cơ Tu tổ chức nhiều lễ hội gắn với văn hóa truyền thống. (Ảnh HT)
Những nghi thức văn hóa cũng được thực hiện dưới mái gươl. (Ảnh HT)Nhiều lễ hội truyền thống của đồng bào như mừng lúa mới, dựng cây nêu, cúng làng, cúng rừng đều gắn với nhà gươl. Đây cũng là nơi các nghệ nhân truyền dạy đánh chiêng, hát lý nói lý, hướng dẫn điêu khắc, dệt thổ cẩm cho lớp trẻ.
Già làng Bríu Pố, 77 tuổi, thôn Arớh, xã Tây Giang, cho rằng, giá trị của nhà gươl không chỉ nằm ở kiến trúc, mà còn ở những sinh hoạt văn hóa diễn ra trong đó. “Gươl không chỉ có tiếng chiêng, có bếp lửa, có những điệu múa truyền thống Cơ Tu, mà còn là nơi gắn kết mọi chuyện chung trong làng”, ông nói.
Gươl còn nơi các già làng trao truyền nét đẹp văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. (Ảnh HT)Theo già Bríu Pố, gươl cũng là nơi trưng bày nhạc cụ, thổ cẩm và nhiều vật dụng văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. “Ở gươl của làng, tôi dạy con cháu thổi sáo, thổi tù và. Khi có lễ hội, mọi người cùng nhảy múa, rất vui và đoàn kết”, già chia sẻ.
Hiện nay, nhiều địa phương vùng cao Đà Nẵng đang chú trọng bảo tồn nhà gươl gắn với phát huy giá trị văn hóa cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Nhà gươl vì thế không chỉ là nơi gìn giữ truyền thống, mà còn trở thành không gian để văn hóa bản địa tạo sinh kế, mở ra hướng đi mới cho người dân.
Không chỉ là không gian văn hóa, gươl của đồng bào Cơ Tu hiện nay còn là điểm đến lý thú cho du khách gần xa. (Ảnh HT)Theo già Hồ Văn Mới, những nhà gươl dưới tán rừng pơ mu cổ thụ, đang góp phần tạo ra hướng đi mới cho đồng bào Cơ Tu, vừa phát triển du lịch cộng đồng, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa. Du khách đến đây không chỉ trải nghiệm những điệu múa dâng trời độc đáo, mà còn được hòa mình vào đời sống văn hóa Cơ Tu dưới mái gươl.
Là nơi tiếng cồng chiêng thúc giục bao mùa lễ hội... (Ảnh HT)Giữa đại ngàn phía Tây Đà Nẵng, nhà gươl vẫn lặng lẽ hiện diện như chứng nhân của bao thế hệ. Với người Cơ Tu, “báu vật” ấy không chỉ là mái nhà cộng đồng, mà còn là nơi lưu giữ căn cước văn hóa, nơi hồn làng được thắp sáng qua năm tháng.
