Hành trình trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của chữ Thái Lai Tay

Đi tìm chữ viết của dân tộc

Ông Sầm Văn Bình (61 tuổi), quê bản Yên Luốm, xã Quỳ Hợp, có lẽ là cái tên quá quen thuộc với nhiều người trên cương vị một thầy giáo dạy chữ Thái, một nhà nghiên cứu ngôn ngữ.

Gần 30 năm qua, bước chân ông Bình đã in dấu khắp bản trên, mường dưới để sưu tầm, tìm hiểu tiếng nói, chữ viết Thái, phong tục, bản sắc văn hóa Thái. Sau nhiều năm dày công tìm kiếm, ông đã đọc, viết thành thạo và sưu tầm được khoảng 90% vốn ngôn ngữ cổ của người Thái. Ông Bình nhấn mạnh: Nếu không có chữ viết, rất khó để duy trì một số phong tục. Bởi thế, việc truyền dạy chữ Thái rất quan trọng. Chữ Thái còn thì văn hóa Thái còn.

Và cũng sau rất nhiều năm trăn trở, ông Bình đã biên soạn bộ sách dạy học chữ Thái hệ Lai Tay gồm 5 cuốn theo từng chủ đề, xuất bản cuốn Từ điển Thái - Việt (14.000 từ), xuất bản 12 tập sách “Lời ai điếu của thầy mo”. Những công trình của ông Sầm Văn Bình không chỉ là một công trình ngôn ngữ, mà còn là kho tư liệu văn hóa sống động, góp phần lan tỏa bản sắc dân tộc.

Cùng chung nỗi trăn trở với tiếng nói và chữ viết Thái, biết bao người già trên các bản làng miền núi Nghệ An đã ngày đêm sưu tầm, lưu giữ, truyền dạy vốn văn hóa Thái cho con trẻ như một cách để níu giữ bản sắc cội nguồn.

Ông Vi Khăm Mun (80 tuổi) ở bản Xiềng Líp, xã Yên Hòa, tỉnh Nghệ An cũng đã dành nhiều năm nghiên cứu, biên soạn tài liệu dạy tiếng Thái Lai Pao. Ông còn đi khắp các bản làng sưu tầm, biên dịch những câu tục ngữ, thành ngữ, truyện cổ của đồng bào dân tộc Thái để phục vụ cho việc dạy tiếng Thái.

Khoảng thời gian từ năm 2010 - 2020 ông Mun đã tham gia giảng dạy nhiều lớp, bình quân mỗi năm khoảng 6 lớp, với tổng số hàng trăm học viên. Để thuận lợi cho việc giảng dạy, ông Mun đã cất công biên soạn giáo trình truyền dạy chữ Thái Lai Pao, được các học viên đánh giá là dễ hiểu và thuận lợi trong việc tiếp thu, học tập. Ông Mun giải thích: Việc truyền dạy chữ Thái không đơn thuần là dạy viết, dạy đọc mà còn là truyền cả kho tàng giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ.

Còn với cụ bà Sầm Thị Xanh (66 tuổi), ở xã Châu Tiến, người cũng đã dành nhiều tâm huyết trong việc lưu giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái. Bà vừa dạy chữ Thái cổ vừa dạy học sinh hát lăm, hát nhuôn, múa lăm vông, đánh cồng chiêng… tạo nên một không gian “học mà chơi, chơi mà học”. Những làn điệu nhuôn, lăm… đã trở thành “đặc sản” của bản, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, trải nghiệm tại bản du lịch cộng đồng Hoa Tiến bên bờ sông Hiếu.

Những lớp học chữ Thái, không đơn thuần là truyền dạy một loại chữ, mà còn khơi dậy lòng tự hào, ý thức giữ gìn văn hóa trong cộng đồng. Và, họ - những người già của bản đang đưa “chữ Thái ở Nghệ An" được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Từ di sản văn hóa phi vật thể đến một phần của ngôn ngữ toàn cầu

Trong thành phần các DTTS ở Nghệ An, người Thái chiếm hơn 50% dân số. Trước đây, chữ viết của người Thái từng đứng trước nguy cơ thất truyền, song hiện đang dần được khôi phục trở lại. Chữ Thái sử dụng phổ biến hai hệ là Thái Lai Tay và Thái Lai Pao, được ứng dụng trong văn hóa, giáo dục và lễ hội truyền thống của các xã miền núi Nghệ An.

Trước bề dày văn hóa của tiếng nói và chữ viết chữ Thái ở Nghệ An, ngày 27/6/2025 Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công bố Quyết định 2191/QĐ-BVHTTDL công nhận đây là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Qua đó, khẳng định giá trị của tiếng nói, chữ viết chữ Thái Nghệ An.

Và cộng đồng người Thái ở Nghệ An tiếp tục đón nhận thêm tin vui, khi bộ chữ Thái Lai Tay đã chính thức có tên trong phiên bản cập nhật mới nhất của Unicode (Unicode 17.0), trở thành một phần của ngôn ngữ toàn cầu vào tháng 9/2025.

Hành trình được Unicode phê duyệt, chấp thuận và chính thức mã hóa bộ chữ Thái Lai Tay qua các bản đề xuất, mất đến 3 năm (2022 - 2025). Hệ chữ Thái Lai Tay chính thức được mã hóa trong Unicode, là bước ngoặt đưa di sản chữ viết của người Thái Nghệ An bước ra khỏi giới hạn địa phương, có điều kiện thuận lợi để hiện diện trong đời sống số toàn cầu. Đặc biệt, 55 ký tự Thái Lai Tay sẽ hiển thị thống nhất trên mọi nền tảng số, mở ra xu hướng mới về việc không giới hạn khả năng tiếp cận và không còn nỗi lo sẽ bị lãng quên như trước kia.

Di sản chữ viết của người Thái Nghệ An đã có “tấm hộ chiếu” bước vào không gian số, sánh vai cùng hàng trăm ngôn ngữ toàn cầu. Nhưng hành trình kế tiếp - đưa bộ chữ ấy vào đời sống hằng ngày mới thực sự quan trọng. Làm được điều đó, chữ Thái Lai Tay sẽ vượt ra khỏi khuôn khổ ký tự, để trở thành nhịp đập văn hóa của biết bao thế hệ.