Lộc Yên - Làng cổ trăm năm thức giấc giữa hiện đại

Trong miền ngõ đá

Đá và đá, những mảng rêu xanh phủ kín lối đi lát đá, bờ rào đá, tường đá - tất cả đã hiện diện hàng trăm năm trong từng ngõ ngách của làng Lộc Yên. Đây là một làng cổ của xứ Quảng, sánh ngang với Đường Lâm, Cự Đà, Bát Tràng, Mông Phụ… Được hình thành từ thế kỷ XV - XVI, Lộc Yên gây ấn tượng bởi vẻ đẹp cổ kính, yên bình với những chiếc cổng, ngõ và bức tường rào xếp bằng đá.

Những bức tường rào thẳng tắp, cao ngang tầm người, nhiều đoạn phủ đầy rêu phong. Chúng không chỉ để che chắn mà còn ngăn đất đá từ sườn đồi bất ngờ sạt xuống, bảo vệ làng và những thửa ruộng sát núi. Người dân khéo léo tận dụng những viên đá, có khi là phiến phẳng, vuông vức để xếp thành tường, cổng, ngõ đá mà không cần một chút vôi vữa nào kết dính.

Qua thời gian, những bức tường đá, cổng đá ở Lộc Yên vẫn đứng vững chãi, không hề suy chuyển. Những ngõ đá dài được người dân cẩn thận xếp lại từng phiến theo cách cha ông xưa, nay kéo dài tới đường làng. Công phu nhưng đầy tự nguyện, bởi để gìn giữ nét đẹp riêng có của Lộc Yên, nhiều người sẵn sàng bỏ công sức. Những cổng đá, ngõ đá, những nhánh đường làng lát đá hơn trăm năm tuổi, hễ chỗ nào hư hỏng bà con lại tự tìm đá, xếp đá sửa chữa. Nhờ ý thức gìn giữ ấy mà “tài sản” mộc mạc này đến nay vẫn còn nguyên vẹn, trở thành nét đẹp độc đáo và đặc trưng của miền quê.

Những hàng rào rêu phong, cỏ xanh mướt mắt. Giữa trưa chớm Hè, đi dưới hàng rào đá rợp bóng bàng, xoan, lòng người như dịu lại. Con đường làng quanh co uốn theo cánh đồng, theo chân núi, lát bằng những phiến đá nhẵn bóng dấu chân người. Hai bên lối đi, hàng cau xanh vươn lá, trổ búp hoa trắng rơi nhè nhẹ xuống đường làng, cảnh vật yên bình đến lạ.

Đan xen trong cảnh sắc ấy là những ngôi nhà rường cổ trầm mặc giữa vườn cây xanh. Làng cổ Lộc Yên hiện còn nhiều nhà hơn 150 - 200 năm tuổi, mang đậm lối kiến trúc truyền thống của người Quảng Nam xưa. Phía sau nhà tựa lưng vào núi vững chãi, phía trước mở ra ngõ đá sâu hun hút dẫn xuống những thửa ruộng xanh ngút mắt.

Không cầu kỳ mà tự nhiên, mỗi ngôi nhà như một biệt thự với cột gỗ, tường đá, ba gian hai chái, mái ngói âm dương ẩn mình trong vườn cây mướt mát. Sân gạch rộng rãi, thoáng đãng, hàng cau cao vút ôm lấy lối đi lát đá sâu hun hút - đặc trưng dễ nhận thấy ở những ngôi nhà cổ nơi đây.

“Người gác cửa” cho lối vào ký ức

Nhiều ngôi nhà ở làng cổ Lộc Yên đã trên 200 năm tuổi, những ngôi nhà “mới” nhất cũng gần 150 năm. Ông Nguyễn Đình Mẫn (sinh năm 1955) là người kế tục và gìn giữ ngôi nhà cổ của gia đình suốt năm đời, bảo lưu không chỉ nếp nhà mà cả nếp sống xưa.

Tương tự, gia đình ông Đồng Viết Mão (85 tuổi) sở hữu hai ngôi nhà gỗ cổ lâu đời nhất làng, vẫn giữ nguyên hiện trạng. Bên trong ngôi nhà thờ cúng, tủ khảm trai và những chi tiết chạm trổ tinh xảo còn nguyên vẹn. Đặc biệt, ngôi nhà gỗ mít năm gian của gia đình được dựng bằng 36 cây cột lớn, trang trí bằng họa tiết cổ truyền. Ông Mão cho biết đã từng có người trả giá hàng tỷ đồng cho ngôi nhà này, nhưng ông kiên quyết không bán.

Những ngôi nhà cổ ở Lộc Yên nổi tiếng bởi kiến trúc và chạm khắc tinh xảo, mang đậm dấu ấn nghệ nhân xưa. Có thể kể đến nhà cụ Nguyễn Huỳnh Anh, nhà cụ Nguyễn Thống, nhà cụ Nguyễn Đình Huỳnh, nhà cụ Nguyễn Ngọc Anh, nhà ông Nguyễn Đình Mẫn, ông Lê Đình Sum, ông Phạm Toại, Hồ Đức Nam… Mỗi ngôi nhà, dù niên đại khác nhau, đều toát lên vẻ thanh thoát, cầu kỳ trong từng nét chạm trổ, trang trí và cách sắp đặt nội thất.

Nhà cụ Nguyễn Huỳnh Anh dù đã hơn 150 năm tuổi vẫn gần như nguyên vẹn với lối kiến trúc ba gian hai chái. Ngôi nhà có 16 cột cái lớn, 20 cột nhỏ bao quanh; kèo, xuyên, trính được chạm khắc tinh tế, mô tả phong phú chim muông, tùng lộc, mai điểu, bướm…, minh chứng sống động cho tay nghề khéo léo của thợ xưa.

Ở Lộc Yên có một điều đặc biệt: một cảm giác như thể nơi đây chưa từng bị thời gian đuổi kịp. Mỗi mái ngói trăm năm, mỗi bậc đá dẫn lên nhà, mỗi hàng rào dựng bằng đá núi xếp tay đều như đang kể lại những câu chuyện cũ. 

Lạ kỳ thay, càng cũ lại càng quý - như cách người dân nơi đây vẫn gọi làng mình là “nơi để giữ lấy căn gốc”. Ngày ngày, họ vẫn cần mẫn gìn giữ “hồn cốt” văn hóa trăm năm ấy.

Với người Lộc Yên, những ngôi nhà cổ không chỉ để ngắm mà để sống. Chính việc “sống trong di sản” mới làm nên điều đặc biệt: khi con người là một phần của di sản, di sản mới thực sự sống động và bền vững. 

Giữa dòng chảy ấy, những người như ông Mẫn, ông Hiên, ông Mão hay cán bộ địa phương trở thành “người giữ văn hóa làng” thầm lặng. Họ không có bảng tên hay danh hiệu, nhưng chính họ là “người gác cửa” cho lối vào ký ức.

Năm 2019, Lộc Yên trở thành một trong bốn làng cổ của cả nước được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Sống trong căn nhà 186 năm tuổi do cha ông để lại, vợ chồng ông Nguyễn Đình Hoan và bà Nguyễn Thị Kim Sương vẫn ngày ngày chăm chút, đón tiếp khách tham quan. 

Bà Sương chia sẻ, từ khi làng được công nhận là làng cổ, du khách trong và ngoài nước tìm về ngày một đông. Người dân có nhà cổ đều cố gắng phục vụ khách tốt hơn. Khách đến làng, mùa nào thức ấy: cây trái trong vườn, bánh trái, ẩm thực địa phương được mang ra mời khách. Người dân Lộc Yên cũng đã quen với việc làm du lịch và tham gia Hợp tác xã Du lịch Xanh Làng cổ Lộc Yên để cùng kết nối, đón tiếp khách phương xa.

Ông Dương Đức Lin, Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình (TP. Đà Nẵng), cho biết, những năm qua chính quyền các cấp đã triển khai nhiều biện pháp tích cực cùng Nhân dân Lộc Yên bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị làng cổ. Đề án “Xây dựng sản phẩm du lịch làng văn hóa - du lịch làng cổ Lộc Yên - Thạnh Bình giai đoạn 2021 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030” đã được triển khai, mở ra nhiều Tour du lịch văn hóa - sinh thái liên kết từ Lộc Yên tới các địa phương khác. 

Song song đó, chính quyền thường xuyên tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân về tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa truyền thống, trong đó người cao tuổi đóng vai trò nòng cốt.

Nhờ đó, người dân Lộc Yên đã xây dựng được 20 mô hình vườn mẫu; 156/188 hộ có hàng rào, cổng ngõ, vườn nhà cải tạo theo hướng xanh, sạch, đẹp, hiệu quả. Nhiều hộ thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ mô hình du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, lưu trú tại gia, đồng thời phát triển các sản phẩm OCOP và ẩm thực đặc trưng.

Địa phương cũng hỗ trợ người dân phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại gắn với du lịch sinh thái làng quê, nổi bật với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ gỗ, dó trầm, rượu lòn bon, nông sản tươi và sấy khô, cùng các loại cây trái đặc sản như thanh trà, lòn bon, tiêu, mít. Tháng 3 hằng năm, nhiều lễ hội truyền thống của làng được tổ chức, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Nhờ những nỗ lực đó, làng cổ Lộc Yên đang dần chuyển mình, trở thành một điểm sáng trên bản đồ du lịch Việt Nam. Nơi đây không chỉ gìn giữ không gian mà còn lưu giữ tinh thần sống - thứ tài sản vô giá không thể mua bằng tiền.

Chỉ với diện tích khoảng 280 ha, Lộc Yên hội tụ nhiều cảnh sắc tuyệt đẹp: Ruộng lúa bậc thang đan xen các ngọn đồi, giếng nước cổ, gốc đa già thấm đẫm văn hóa làng. Những con đường lát đá dẫn lên các nhà cổ rợp bóng cây đẹp như tranh vẽ. 

Và trên những con đường ấy là những người dân quê thuần hậu, chất phác, giản dị, thật thà và mến khách. Làng cổ còn lưu giữ phong tục, tập quán, lối sống thuần Việt cùng phong cách ứng xử ấm áp, thơm thảo và đôn hậu của người dân xứ Quảng - tất cả đã làm nên một không gian văn hóa làng đặc sắc, hấp dẫn và khó quên.