Những khoảng trống sau cổng trường, trạm xá (Bài 3)
Khi chính sách chỉ mới “mở lối đi” mà chưa “dọn đường về”, nguồn nhân lực tại chỗ ở vùng đồng bào DTTS và miền núi vẫn mắc kẹt giữa những lằn ranh thể chế.
LỜI TÒA SOẠN:
Sau hơn 15 năm (2011 - 2026) thực thi Nghị định số 05/2011/NĐ-CP về công tác dân tộc, diện mạo vùng đồng bào DTTS và miền núi đã có bước chuyển mình mạnh mẽ. Nhưng sự phân tán nguồn lực, “bẫy thủ tục’ đầu tư công, xung đột quy hoạch đất đai và những điểm nghẽn thể chế đang kìm hãm đà bứt phá, khiến khu vực này hiện vẫn là “lõi nghèo” của cả nước.
Gắn với mục tiêu của Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2045, tuyến bài “Cởi trói” thể chế trong thực hiện chính sách dân tộc” của Báo VietNamNet mổ xẻ những nghịch lý cốt lõi, qua đó đề xuất giải pháp kiến tạo thể chế để vùng đồng bào DTTS và miền núi có lực và đủ lực vươn mình trong kỷ nguyên mới.
Nghị định 05/2011/NĐ-CP về công tác dân tộc (NĐ 05) đã tạo nền tảng để xây dựng nhiều chính sách phát triển giáo dục, y tế và nguồn nhân lực tại chỗ cho vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Nhưng sau hơn 15 năm, nghịch lý ngày càng rõ khi chính sách đã mở rộng cơ hội tiếp cận, nhưng chưa tạo được một hành lang liền mạch để chuyển hóa cơ hội ấy thành nguồn lực tại chỗ.
Bước chuyển từ những con số
Từ năm 2011 đến nay, cơ hội học tập và chăm sóc sức khỏe của đồng bào DTTS được mở rộng. Từ việc chỉ đặt mục tiêu “biết chữ, đủ ăn”, hệ thống chính sách được ban hành theo khung NĐ 05 đã từng bước nâng cao thể trạng và dân trí ở địa bàn này.
Trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, hệ thống các trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú và dự bị đại học không ngừng được củng cố, phát triển. Từ năm học 2026 - 2027, nhiều trường dân tộc nội trú liên cấp được khánh thành đã thêm cơ hội học tập cho con em các dân tộc miền biên viễn.
Với sự quan tâm của Nhà nước, ở vùng đồng bào DTTS và miền núi, tỷ lệ trẻ em mẫu giáo 5 tuổi đến trường đạt 98,48%; tỷ lệ học sinh trong độ tuổi học tiểu học đạt 99,34%; tỷ lệ học sinh trong độ tuổi học trung học cơ sở đạt 96,53%; tỷ lệ học sinh trong độ tuổi học trung học phổ thông đạt 84,45%; tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên đọc thông, viết thạo tiếng phổ thông đạt 95,48%.
(Báo cáo 3286/BC-BDTTG của Bộ Dân tộc và Tôn giáo sơ kết 5 năm thực hiện Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045)
Cùng với đó là hệ thống chính sách hỗ trợ học tập, với hàng triệu lượt học sinh, sinh viên DTTS được miễn giảm học phí, hỗ trợ gạo, tiền ăn, tiền ở nội trú.
Chỉ riêng thực hiện Nghị định 57/2017/NĐ-CP, từ tháng 7/2017 đến tháng 5/2026, cả nước có 160.691 lượt trẻ em, học sinh, sinh viên các dân tộc rất ít người được hỗ trợ học tập, với tổng kinh phí thực hiện hơn 1.320,3 tỷ đồng.
Trong lĩnh vực y tế, nhiều địa phương vùng đồng bào DTTS và miền núi có tỷ lệ bao phủ BHYT cao hơn bình quân chung cả nước (Lào Cai 96,5%, Lai Châu 95%...); 100% xã có trạm y tế; 100% thôn bản có nhân viên y tế.
Đội ngũ cán bộ người DTTS từng bước trưởng thành, tỷ lệ cán bộ, công chức, viên chức là người DTTS trong hệ thống chính trị ngày càng tăng. Nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, như Cao Bằng có tỷ lệ cán bộ, công chức người DTTS đạt trên 93%; Sơn La trên 54%...
Những con số cho thấy, chính sách đã mở rộng đáng kể cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và phát triển nguồn nhân lực. Nhưng “đầu vào” càng rộng, thì yêu cầu về một cơ chế sử dụng, giữ chân nguồn lực càng lớn, chính ở khâu này những khoảng trống bắt đầu bộc lộ.
Chính sách cử tuyển “mở lối đi”, chưa “dọn đường về”
Nghịch lý rõ nhất nằm ở chính sách cử tuyển. Nhà nước hỗ trợ kinh phí, tạo điều kiện để con em DTTS tiếp cận giáo dục đại học, nhưng sau khi hoàn thành đào tạo, không ít người vẫn loay hoay tìm việc làm.
Khoản 7, Điều 10 của NĐ 05 quy định, sinh viên cử tuyển sau khi tốt nghiệp đại học, cao đẳng được địa phương tiếp nhận và phân công công tác. Tuy nhiên, cơ chế này lại va đập với quy định chung về tuyển dụng.
Theo Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức, việc tuyển dụng vào cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập phải thực hiện thông qua thi tuyển hoặc xét tuyển.
Con em DTTS sau khi tốt nghiệp đại học, cao đẳng đều phải thông qua thi tuyển theo quy định chung. Trong giai đoạn tinh giản biên chế, nhiều địa phương báo cáo rất khó thực hiện tuyển dụng đặc cách đối với các DTTS rất ít người do quy định điều kiện tuyển dụng hiện nay rất chặt chẽ, chưa có ngạch/bậc riêng phù hợp với đặc thù trình độ...
Báo cáo tổng kết thi hành NĐ 05 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo
Vì vậy, nhiều sinh viên (SV) cử tuyển sau khi ra trường, công việc chính là… chờ việc!.
Nghịch lý này đã được chỉ rõ trong báo cáo giám sát chuyên đề “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về công tác cán bộ người DTTS, giai đoạn 2016 - 2023” của Hội đồng Dân tộc của Quốc hội khóa XV.
Theo kết quả giám sát, giai đoạn 2017 - 2020 có 2.096 SV cử tuyển tuyển tốt nghiệp, trong đó 1.089 SV được bố trí việc làm, còn 1.007 người nằm trong diện chờ sắp xếp. Từ năm 2021 trở đi, số lượng SV cử tuyển giảm mạnh, đến năm 2023 cả nước chỉ có 187 SV tốt nghiệp (133 người bố trí được việc làm).
Hiện chính sách cử tuyển vẫn được một số địa phương thực hiện, nhưng chỉ tiêu rất ít. Cùng với thực hiện sắp xếp, tinh giản biên chế, các địa phương đều dự báo sẽ rất khó bố trí việc làm cho SV cử tuyển sau tốt nghiệp.
Tại Gia Lai, theo Báo cáo 176/BC-UBND ngày 9/7/2026, hiện tỉnh đang thực hiện 4 chỉ tiêu cử tuyển (1 người đã thôi học). Dự kiến thời gian tới Gia Lai sẽ cử 18 chỉ tiêu, nhưng tỉnh cũng nhìn nhận một số SV sau khi tốt nghiệp sẽ khó bố trí, xét tuyển do không còn chỉ tiêu biên chế hoặc vị trí việc làm.
Khi cơ sở vật chất đi trước nguồn nhân lực
Những khoảng trống này không chỉ xuất hiện ở khâu tuyển dụng. Ở nhiều nơi, cơ sở vật chất trường, trạm đã được đầu tư nhưng nguồn nhân lực vận hành lại chưa theo kịp.
Trong lĩnh vực y tế, báo cáo của Bộ Y tế về tổng kết 10 năm (2014 - 2024) thực hiện Nghị định số 117/2014/NĐ-CP, năm 2024 cả nước có 869 trạm y tế xã chỉ có từ 2 - 4 nhân viên/trạm, chủ yếu ở miền núi. Còn theo quy định tại Thông tư 03/2023/TT-BYT, mỗi trạm tối thiểu phải có 5 người.
Cũng theo Thông tư này, cơ cấu nhân lực tối thiểu ở trạm y tế xã phải có đủ 3 chức danh: bác sĩ/y sĩ, hộ sinh và điều dưỡng. Nhưng tại thời điểm năm 2024, chỉ 56,9% trong tổng số 10.070 trạm trên cả nước đáp ứng yêu cầu.
Khoảng trống về nhân lực cũng hiện diện trong ngành Giáo dục. Ở nhiều trường nội trú, bán trú, sự thiếu hụt nhân viên cấp dưỡng, y tế học đường… đang tạo áp lực lớn lên đội ngũ giáo viên vừa đứng lớp vừa chăm sóc từng bữa ăn, giấc ngủ cho học sinh.
Từ năm học 2025 - 2026, áp dụng Nghị định 66/2025/NĐ-CP, các trường nội trú, bán trú có thêm định biên nhân viên cấp dưỡng, với mức chi trả 4.738.500 đồng/người/tháng.
Nhưng sau khi trừ các khoản đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế, thu nhập thực nhận của nhân viên cấp dưỡng chưa đến 3,5 triệu đồng/người/tháng. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều trường vẫn khó tuyển và giữ nhân viên cấp dưỡng.
Trong Báo cáo số 3215/BC- BDTTG ngày 9/10/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo về tổng kết việc thi hành Nghị định số 05/2011/NĐ-CP ngày 14/01/2011 của Chính phủ về công tác dân tộc được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 127/2024/NĐ-CP ngày 10/10/2024 của Chính phủ, đã chỉ ra, ở các trường nội trú, bán trú học sinh ăn, ở tại trường nhưng định mức biên chế giáo viên, nhân viên cấp dưỡng, y tế học đường, bảo vệ không được bố trí tương xứng như trường nội trú, gây rủi ro lớn về an toàn và quản lý học sinh.
Bộ Dân tộc và Tôn giáo cũng nhận định, ở hệ thống trường bán trú, mức học bổng và tiền hỗ trợ ăn, ở được thiết kế từ nhiều năm trước đã trở nên quá thấp so với chỉ số trượt giá và chi phí sinh hoạt hiện tại.
“Cởi trói” cơ chế tuyển dụng, nuôi dưỡng hiền tài từ gốc rễ
Chiến lược công tác dân tộc đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ cán bộ người DTTS có bản lĩnh, trình độ, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chính sách không thể chỉ dừng ở việc tạo cơ hội học tập, mà phải mở được con đường từ đào tạo đến tuyển dụng, sử dụng và phát triển con người.
Trước hết, cần tháo gỡ những điểm nghẽn trong cơ chế cử tuyển và tuyển dụng đặc thù từ việc sửa đổi khoản 7 Điều 10 NĐ 05 theo hướng đồng bộ với Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức; nghiên cứu cơ chế tuyển dụng đặc thù, phù hợp đối với sinh viên cử tuyển thuộc các dân tộc rất ít người, dân tộc còn gặp nhiều khó khăn.
Điều quan trọng là, gắn chỉ tiêu cử tuyển với quy hoạch vị trí việc làm cụ thể tại địa phương. Địa phương cần vị trí nào, thì đào tạo nhân lực cho vị trí đó, học xong có địa chỉ để trở về cống hiến.
Nhưng tuyển được người mới chỉ là bước đầu. Muốn nhân lực chất lượng cao ở lại vùng khó, chính sách phải tạo dựng được môi trường làm việc đủ điều kiện.
Vì vậy, “cởi trói” cơ chế tuyển dụng không chỉ để giải quyết một bài toán nhân lực trước mắt. Sâu xa hơn, đó là cách tạo dựng một vòng tròn chính sách khép kín, từ đào tạo đúng nhu cầu, tuyển dụng đúng người, bố trí đúng việc đến tạo đủ điều kiện để người tài gắn bó.
Khi trí thức trẻ người DTTS có cơ hội trở về quê hương cống hiến, khi thầy cô và bác sĩ vùng cao có đủ điều kiện để yên tâm làm việc, nguồn lực con người mới thực sự trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững của vùng đồng bào DTTS và miền núi.
