Khu Di tích lịch sử Đền Hùng là không gian văn hóa thiêng liêng của dân tộc. (Ảnh minh hoạ: Mai Mai)Vùng đất hội tụ tinh hoa di sản
Đến tháng 7/2025, toàn tỉnh Phú Thọ có 2.778 di tích, trong đó 979 di tích được xếp hạng (6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 cấp quốc gia, 797 cấp tỉnh), cùng 6 bảo vật quốc gia và hàng nghìn cổ vật quý.
Về di sản phi vật thể, Phú Thọ hiện có gần 2.000 di sản, trong đó 5 di sản được UNESCO ghi danh như: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan Phú Thọ cùng ba di sản đa quốc gia (Nghi lễ và trò chơi kéo co, Hát ca trù, Tín ngưỡng thờ Tam phủ). Ngoài ra, 41 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia tiếp tục được bảo tồn, trong đó Hát Xoan đang được truyền dạy, lan tỏa sâu rộng trong đời sống cộng đồng.
Từ các di chỉ khảo cổ nổi tiếng như Sơn Vi – Hòa Bình – Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun – Đông Sơn, Phú Thọ tự hào là cái nôi hình thành Nhà nước Văn Lang – quốc gia đầu tiên của người Việt. Hệ thống lễ hội phong phú – Lễ hội Đền Hùng, Đền Lăng Sương, Đền Mẫu Âu Cơ, Lễ hội Khai hạ Mường Bi, Tây Thiên... – thu hút hàng triệu du khách mỗi năm, trở thành điểm hẹn tâm linh, văn hóa đặc sắc.
Bên cạnh đó, các làng nghề truyền thống như Gốm Hương Canh, Nón lá Sai Nga, Dệt thổ cẩm Mường, Rèn Lý Nhân, Mộc Bích Chu... đã góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng trung du – miền núi phía Bắc.
Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản được Phú Thọ đặc biệt quan tâm. Tỉnh đã lập quy hoạch, tu bổ hàng trăm di tích trọng điểm, đồng thời kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, xếp hạng di tích và bảo tồn di sản phi vật thể.
Giai đoạn 2021–2025, gần 250 di tích được tu bổ, tôn tạo; hơn 40 di sản phi vật thể được phục dựng, với tổng nguồn lực đầu tư hơn 1.100 tỷ đồng, trong đó 344 tỷ đồng từ xã hội hóa.
Song song, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phát triển mạnh mẽ, với hơn 95% gia đình đạt danh hiệu văn hóa, hàng trăm nhà văn hóa cộng đồng, hàng nghìn buổi chiếu phim, biểu diễn nghệ thuật đưa văn hóa đến tận bản làng, góp phần xây dựng nếp sống văn minh, đậm đà bản sắc.
Thị trấn Tam Đảo một thời được thừa nhận ở cấp độ quốc tế, nhiều lần được vinh danh là “Thị trấn điểm đến hàng đầu thế giới”. (Ảnh minh hoạ: Nhandan)Du lịch – Mũi nhọn phát triển kinh tế xanh
Trên nền tảng văn hóa đặc sắc và cảnh quan thiên nhiên phong phú, du lịch Phú Thọ đang khẳng định vị thế là điểm đến hấp dẫn của miền Bắc. Các khu du lịch trọng điểm như Đền Hùng, Tây Thiên, Tam Đảo, Hồ Hòa Bình được đầu tư đồng bộ về hạ tầng và dịch vụ.
Năm 2025, Phú Thọ dự kiến đón 14,5 triệu lượt khách, tổng thu đạt 14.800 tỷ đồng, tăng trưởng bình quân trên 10%/năm. Toàn tỉnh hiện có 1.520 cơ sở lưu trú với hơn 20.000 buồng phòng, trong đó nhiều khách sạn 4-5 sao đáp ứng nhu cầu du lịch cao cấp.
Tư duy làm du lịch chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên sẵn có sang sáng tạo sản phẩm mới, kết hợp du lịch văn hóa – tâm linh – sinh thái – nghỉ dưỡng – chăm sóc sức khỏe. Công tác xúc tiến, quảng bá được số hóa, chuyên nghiệp hóa, lan tỏa hình ảnh “Du lịch Đất Tổ – Cội nguồn dân tộc Việt Nam” trong nước và quốc tế.
Phú Thọ cũng là điểm sáng của thể thao Việt Nam, từng đăng cai thành công các môn tại SEA Games 31, vòng loại U23 châu Á, cùng nhiều giải đấu quốc tế. Giai đoạn qua, thể thao tỉnh nhà giành hơn 1.300 huy chương, phong trào rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.
Một điểm nhấn khác là du lịch cộng đồng – loại hình đang trở thành đặc trưng của Phú Thọ. Với nhiều bản làng dân tộc Mường, Dao, Tày, Cao Lan, Mông... còn giữ nguyên bản sắc, du lịch cộng đồng phát triển mạnh ở bản Cỏi, bản Dù (Xuân Sơn), làng cổ Hùng Lô, Long Cốc, kết nối với bản Lác, Poom Cọong (Mai Châu), bản Ngòi, Đá Bia (Hồ Hòa Bình).
Mỗi năm, loại hình này thu hút hơn 1,3 triệu lượt khách, tạo việc làm cho hơn 1.500 lao động. Toàn tỉnh hiện có 6 điểm du lịch cộng đồng đạt chuẩn OCOP 3–4 sao, hoạt động theo mô hình hợp tác xã, chi hội, doanh nghiệp, gắn phát triển kinh tế với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường.
Phú Thọ đang hướng tới mục tiêu biến văn hóa thành động lực, biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững. (Ảnh minh hoạ: Màn biểu diễn săn thú tại lễ hội mở cửa rừng).Tầm nhìn chiến lược trong kỷ nguyên mới
Sự hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ – Vĩnh Phúc – Hòa Bình không chỉ mở rộng không gian địa lý mà còn tạo nên vùng văn hóa – thể thao – du lịch trọng điểm quốc gia. Theo ông Dương Hoàng Hương, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, giai đoạn tới, tỉnh xác định phát triển văn hóa, con người là khâu đột phá, lấy văn hóa làm nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững.
Tỉnh đang triển khai số hóa dữ liệu di tích, lập bản đồ số di sản văn hóa, phục vụ nghiên cứu, quản lý và phát triển sản phẩm du lịch số. Đồng thời, đẩy mạnh quảng bá, giáo dục di sản thông qua các liên hoan, festival, sự kiện thể thao – văn hóa – du lịch, kết hợp xúc tiến đầu tư và hội nhập quốc tế.
Phú Thọ cũng đề xuất xây dựng hồ sơ “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên” trình UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Cùng với đó, là định hướng phát triển chuỗi du lịch tâm linh – lịch sử – sinh thái – nghỉ dưỡng, đầu tư khu du lịch Hồ Hòa Bình – Tam Đảo đạt chuẩn quốc gia, xây dựng công viên khảo cổ học tại các di chỉ Xóm Trại, Làng Vành, Đồng Đậu.
Tỉnh phấn đấu trở thành trung tâm sự kiện, thể thao, festival văn hóa quốc gia, xây dựng các biểu tượng mới như Tháp Hùng Vương, đồng thời phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo như điện ảnh, biểu diễn nghệ thuật, du lịch văn hóa số.
Với lợi thế “thiên thời – địa lợi – nhân hòa”, vùng Đất Tổ sau hợp nhất đang đứng trước cơ hội bứt phá mạnh mẽ. Bằng tầm nhìn xa, hành động quyết liệt và sự đồng lòng của toàn Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân, Phú Thọ hoàn toàn có thể hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm văn hóa – du lịch – thể thao của khu vực trung du miền núi phía Bắc, xứng đáng là vùng đất cội nguồn dân tộc Việt Nam.
