Xôi ngũ sắc - Món ăn từ bản làng đến phố thị
Xôi ngũ sắc - món ăn truyền thống của đồng bào miền núi, chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, tinh thần và tri thức dân gian, được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Món ăn mang màu sắc của núi rừng
Trong mâm cỗ của nhiều dân tộc vùng cao phía Bắc như Tày, Nùng, Mường, Dao hay Thái, xôi ngũ sắc luôn là món ăn nổi bật, bởi vẻ ngoài rực rỡ và ý nghĩa đặc biệt phía sau từng màu xôi.
Người vùng cao quan niệm 5 màu tượng trưng cho ngũ hành của đất trời, thể hiện mong ước về cuộc sống đủ đầy, mùa màng thuận lợi và gia đình hạnh phúc.
Vì vậy, xôi ngũ sắc thường xuất hiện trong các dịp quan trọng như lễ Tết, cưới hỏi, mừng nhà mới, hay lễ hội truyền thống.
Điều khiến nhiều người ấn tượng không chỉ nằm ở màu sắc bắt mắt, mà còn ở cách tạo màu hoàn toàn từ thiên nhiên. Không dùng phẩm màu công nghiệp, đồng bào sử dụng các loại lá, củ và quả quen thuộc của núi rừng để tạo nên từng gam màu riêng biệt.
Màu đỏ được lấy từ gấc, màu vàng từ nghệ, màu tím từ lá cẩm, màu xanh từ lá cơm xôi hoặc lá riềng, còn màu trắng giữ nguyên từ hạt nếp ban đầu.
Chính sự mộc mạc ấy lại tạo nên nét hấp dẫn rất riêng cho món ăn truyền thống này.
Bí quyết làm nên món xôi ngũ sắc truyền thống
Để làm được một mâm xôi ngũ sắc đẹp mắt, người nấu phải chuẩn bị khá công phu.
Nguyên liệu quan trọng nhất là gạo nếp nương, loại nếp có độ dẻo và hương thơm đặc trưng của vùng cao.
Gạo sau khi vo sạch sẽ được chia thành nhiều phần để tạo màu riêng. Các loại lá và củ sau khi giã hoặc đun lấy nước sẽ được dùng để ngâm gạo trong nhiều giờ để màu ngấm đều vào từng hạt nếp.
Sau công đoạn tạo màu, từng phần gạo sẽ được đồ riêng bằng chõ gỗ trên bếp lửa. Người nấu phải canh lửa đều tay để xôi chín dẻo nhưng không bị nát, đồng thời vẫn giữ được màu sắc tự nhiên sau khi đồ xôi.
Nhiều người dân vùng cao cho rằng, làm xôi không khó, nhưng để xôi ngon và đẹp, lại cần sự tỉ mỉ cùng kinh nghiệm lâu năm. Từ cách chọn lá, pha màu đến thời gian ngâm gạo; hay độ lửa khi đồ xôi đều ảnh hưởng trực tiếp đến thành phẩm cuối cùng.
Chính vì vậy, xôi ngũ sắc không chỉ là món ăn, mà còn là kết tinh của kinh nghiệm dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Món ăn ở bản làng bước vào phố thị
Ngày nay, xôi ngũ sắc không còn chỉ xuất hiện trong các bản làng vùng cao hay những dịp lễ hội truyền thống. Món ăn này đã dần theo chân người dân miền núi xuống các thành phố lớn, xuất hiện tại nhiều khu chợ, cửa hàng ăn sáng, nhà hàng dân tộc, các hội chợ văn hóa.
Với nhiều người trẻ ở đô thị, xôi ngũ sắc không chỉ hấp dẫn bởi hương vị dẻo thơm, mà còn bởi màu sắc bắt mắt và câu chuyện văn hóa phía sau từng hạt nếp.
Không ít người tìm mua món ăn này, như một cách để trải nghiệm thêm nét đẹp ẩm thực truyền thống của các dân tộc vùng cao.
Sự xuất hiện của xôi ngũ sắc giữa phố thị cũng cho thấy, những giá trị văn hóa dân gian vẫn đang được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hiện đại theo một cách rất gần gũi.
Trong từng màu xôi là câu chuyện về thiên nhiên, con người và sự khéo léo được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Có lẽ cũng vì vậy mà giữa rất nhiều món ăn hiện đại, xôi ngũ sắc vẫn mang một sức hút rất riêng, mộc mạc nhưng đủ để khiến nhiều người nhớ mãi sau khi thưởng thức.
