Vật cù - trò chơi truyền thống tại Lễ hội đền Bạch Mã. (Ảnh: CSCC)“Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”…
Ấy là câu ca truyền tụng hàng bao đời, để nhấn chỉ về 4 ngôi đền thiêng bậc nhất vùng đất Nghệ Tĩnh.
Đền Bạch Mã tọa lạc tại thôn Tân Hà (xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An), thờ Tướng quân Phan Đà. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, giỏi võ nghệ. Khi đất nước lâm nguy, ông tập hợp nghĩa quân, ngày đêm rèn luyện, sẵn sàng ra trận.
Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, sau đó tiến quân vào Nghệ An lập căn cứ tại Trà Lân, Phan Đà đã đem toàn bộ lực lượng của mình gia nhập nghĩa quân và lập nhiều chiến công hiển hách.
Theo truyền thuyết và đền phả, Tướng quân Phan Đà ngày trước cưỡi ngựa trắng phá tan nhiều đồn địch, đi đến đâu là quân địch lại khiếp sợ bỏ chạy. Hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng tung hoành nơi chiến địa đã in sâu trong tâm thức dân gian, để rồi cái tên Bạch Mã gắn liền với ông từ đó.
Tam quan đền Bạch Mã. (Ảnh: CSCC)Truyền thuyết kể rằng, trong một lần cải trang dò la tình hình giặc, Phan Đà bị lộ và rơi vào vòng vây. Ông anh dũng “tả xung hữu đột” nhưng bị trọng thương. Con ngựa trắng trung thành đã phá vòng vây, đưa chủ tướng vượt sông trở về căn cứ. Khi về tới nơi, ông trút hơi thở cuối cùng. Lần theo dấu ngựa, nghĩa quân tìm thấy nơi ông ngã xuống đã nổi lên một ngôi mộ lớn. Câu chuyện bi tráng ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành huyền tích thiêng liêng của vùng đất bên sông Lam.
Sau khi lên ngôi năm 1428, Lê Lợi đã sắc phong Phan Đà là “Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần”, cho lập đền thờ và đưa vào hàng “Điển lễ Quốc tế”. Qua các triều đại, đền tiếp tục được ban nhiều đạo sắc phong, tôn xưng là Thượng đẳng tối linh tôn thần.
Đền Bạch Mã còn là vùng địa linh suốt dặm dài lịch sử. Dân gian còn truyền tụng rằng, khi Nguyễn Huệ hành quân ra Bắc, voi chiến không thể vượt sông. Sau khi vào đền dâng hương cầu khấn, đoàn quân tiếp tục vượt sông thuận lợi. Trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, khu vực quanh đền ít bị bom đạn tàn phá. Đặc biệt, năm 1930, nơi đây từng là địa điểm họp của chi bộ Đảng đầu tiên tại địa phương, góp phần đặt nền móng cho cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh.
Lễ hội đền Bạch Mã nằm trong tứ đền linh thiêng: Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng. (Ảnh: CSCC)Hội vật cù truyền thống
Điểm níu chân du khách với đền Bạch Mã, không chỉ là theo “bảng xếp hạng” về di tích như dân gian truyền tụng “nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”, mà còn là hội vật cù truyền thống đầu Xuân.
Mỗi độ đầu Xuân, khi mùa vụ nông nhàn, đền Bạch Mã lại tưng bừng hội lễ vào các ngày 9 và 10/2 âm lịch, thu hút hàng vạn du khách thập phương. Ngoài phần lễ trang nghiêm với các nghi thức rước, tế truyền thống; thì phần hội là điểm nhấn trong du lịch về nguồn của đền Bạch Mã. Nhiều trò chơi dân gian đã được tổ chức tại đền như thi đấu cờ tướng, cờ thẻ, chọi gà, kéo co; đặc biệt là trò vật cù độc đáo, đậm sắc màu văn hóa cộng đồng.
Nói riêng về trò vật cù. Trên một khoảnh đất rộng, ban tổ chức đào 1 cái lỗ nhỏ dưới đất. Hai đội thi đấu cởi trần, quấn dải xanh đỏ ngang lưng để phân biệt. Đội nào ôm bỏ con cù (là vải cuốn chặt thành hình tròn) xuống lỗ sẽ là đội thắng cuộc. Khi hội cù diễn ra, khán giả đứng chật vòng trong, vòng ngoài, hò reo cổ vũ không ngừng. Hội làng vì thế mà trở nên náo nhiệt.
Lễ rước tại Lễ hội đền Bạch Mã. (Ảnh: CSCC)Ông Đặng Hữu Biền - Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng cho biết: Địa phương đã lập quy hoạch mở rộng không gian phía trước đền nhằm tạo điều kiện tổ chức lễ hội quy mô, bài bản hơn. Việc phát triển du lịch gắn với các di tích lịch sử - văn hóa là một hướng đi trọng tâm trong thời gian tới. Trong đó, đền Bạch Mã sẽ được kết nối với các điểm đến như khu du lịch HDT, đảo chè, Cửa khẩu Thanh Thủy… để hình thành chuỗi du lịch sinh thái kết hợp lịch sử - tâm linh.
Qua bao biến thiên thời cuộc, đền Bạch Mã vẫn giữ được kiến trúc cổ kính với hệ thống Tam quan, Nghi môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, Tả vu, Hữu vu bằng gỗ chạm khắc tinh xảo.
Trước giá trị lịch sử của ngôi đền, ngày 24/3/1994, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng đền Bạch Mã là “Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia. Đến năm 2019, Lễ hội Đền Bạch Mã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, tiếp thêm động lực để địa phương bảo tồn và lan tỏa giá trị lễ hội trong đời sống đương đại.
Ngày 25/6/2025, UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quyết định số 1820 phê duyệt Quy hoạch chi tiết tỷ lệ Cụm di tích lịch sử văn hóa Tướng quân Phan Đà. Theo quy hoạch, cụm di tích gồm ba khu chính: Khu di tích Đền Bạch Mã; Khu di tích Phủ Ngoại - nơi thờ tự gia đình; và Khu Mồ Cả - nơi an nghỉ của Tướng quân Phan Đà. Đây chính là kỳ vọng sẽ tạo nền tảng phát triển đồng bộ, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị di tích vào phát triển du lịch.
Từ dấu vó ngựa trắng của Tướng quân Phan Đà năm xưa đến dòng người nườm nượp vãn đền hôm nay, mạch nguồn văn hóa truyền thống vẫn bền bỉ chảy để ngày ngày bồi đắp thêm những lớp trầm tích văn hóa. Trong sắc Xuân rộn ràng, khi tiếng trống hội ngân vang, khi hương khói bảng lảng nơi đền thiêng, lịch sử như không còn là những trang sách khép kín, mà sống động trong từng bước chân hành hương.
