Âm thanh của cội nguồn

Linh hồn văn hóa của đồng bào Khmer

Nhạc Ngũ âm là một loại hình âm nhạc dân gian - cung đình độc đáo, được hình thành từ rất sớm và phát triển song hành cùng đời sống tín ngưỡng Phật giáo Nam tông của đồng bào Khmer. Sở dĩ gọi là “Ngũ âm” bởi hệ thống âm thanh cơ bản được cấu thành từ năm nhóm âm chính, tạo nên những giai điệu vừa mộc mạc, vừa sâu lắng, mang đậm sắc thái phương Nam.

Cấu trúc dàn nhạc mang đậm nguyên lý ngũ hành, thể hiện cân bằng năm yếu tố (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) và hài hòa âm dương lưỡng hợp. Năm bộ nhạc cụ làm từ năm loại chất liệu khác nhau tạo năm âm sắc riêng: bộ sắt (Kim: đàn Rôneat Đek); bộ mộc (Mộc: đàn Rôneat Ek, Rôneat Thung); bộ hơi (Thủy: kèn Srolai Pinn Peat); bộ đồng (Hỏa: Kuông Vông Tôch, Kuông Vông Thum, Chhưng); bộ da (Thổ: trống Samphô, Skô Thum).

Về bài bản diễn tấu, tại TP. Cần Thơ hiện nay còn trên 20 bài bản được sử dụng phổ biến. Trong đó có một bài Tổ (Sa thô ka) là bản nhạc quan trọng nhất, luôn được sử dụng để mở đầu cho buổi trình diễn nhạc Ngũ âm trong tất cả các nghi lễ tôn giáo của dân tộc Khmer. Bài Tổ cùng với các bài chính thức là những bài bản gốc, có tính cơ bản, lịch sử lâu đời và làm cơ sở cho sự hình thành, phát triển của những bài bản còn lại.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, nhạc Ngũ âm Khmer mang đậm triết lý sống của đồng bào Khmer, hài hòa với thiên nhiên, tôn trọng cộng đồng, hướng thiện và an yên. Âm thanh trầm hùng của trống, tiếng ngân vang của mộc cầm như nhắc nhở con người về vòng tuần hoàn của đất trời, về sự gắn bó giữa con người với vũ trụ.

Năm 2019, nhạc Ngũ âm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo nền tảng quan trọng để nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường vai trò chính quyền địa phương trong bảo vệ, phát huy giá trị di sản.

Sau sự kiện này, các cấp chính quyền đã hỗ trợ địa phương mở nhiều lớp dạy nhạc, mua sắm dàn nhạc mới, tạo cơ hội cho bà con thực hành tại cộng đồng, tổ chức trình diễn trong và ngoài địa phương. Những hoạt động chủ động, thiết thực này đã khích lệ thế hệ trẻ người Khmer tiếp nối thực hành di sản cha ông, bổ sung nguồn lực cho cộng đồng, củng cố niềm tự hào dân tộc và nâng cao ý thức bảo tồn giá trị văn hóa.

Giữ nhịp Ngũ âm giữa đời sống hiện đại

Một trong những điểm sáng tiêu biểu là chùa Piti Khôsa Răngsây, TP. Cần Thơ - ngôi chùa Khmer cổ kính không chỉ nổi tiếng về kiến trúc mà còn được biết đến là nơi bảo tồn nhạc Ngũ âm Khmer hiệu quả. Nhiều năm qua, chùa đã duy trì đều đặn lớp dạy nhạc ngũ âm miễn phí cho thanh, thiếu niên trong vùng, đặc biệt là học sinh, sinh viên vào dịp Hè và các kỳ nghỉ lễ.

Thượng tọa Lý Hùng, trụ trì chùa Piti Khôsa Răngsây chia sẻ: “Nhà chùa luôn xác định việc truyền dạy nhạc Ngũ âm cũng quan trọng như việc dạy chữ Khmer, dạy đạo lý làm người. Các sư đều tự phát tâm gìn giữ, truyền dạy và bảo tồn, bởi nhạc Ngũ âm không chỉ là âm nhạc, mà là linh hồn của đời sống văn hóa, tín ngưỡng người Khmer.

Hiện nay, đội nhạc Ngũ âm của chùa Piti Khôsa Răngsây có hơn 30 thành viên, trong đó phần lớn là học sinh, sinh viên. Nhiều em đã có thể biểu diễn thành thạo, tham gia phục vụ các lễ hội văn hóa lớn của TP. Cần Thơ và khu vực Nam Bộ.

Em Lý Minh Trí, học sinh lớp 12A1, Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú TP. Cần Thơ chia sẻ: “Âm thanh của nhạc Ngũ âm khiến em cảm thấy gần gũi với ông bà, với quê hương mình hơn. Em đã quay video các buổi tập, chia sẻ lên mạng xã hội để bạn bè cùng xem và tìm hiểu về nhạc Ngũ âm".

Không chỉ học sinh, nhiều bạn trẻ Khmer cũng đang chủ động đưa nhạc ngũ âm đến gần hơn với công chúng hiện đại. Anh Thạch Dết, ở ấp Sa Bâu, xã Thuận Hòa, TP. Cần Thơ cho rằng: “Muốn bảo tồn tốt thì phải để nhạc Ngũ âm sống trong đời sống hôm nay. Chúng tôi vừa giữ cách chơi truyền thống, vừa thử kết hợp biểu diễn trong các sự kiện văn hóa, du lịch để nhiều người biết đến hơn”.

Thực tế cho thấy, sự quan tâm của chính quyền địa phương, ngành Văn hóa cùng với vai trò trung tâm của các ngôi chùa Khmer đã tạo nền tảng vững chắc cho công tác bảo tồn nhạc Ngũ âm. Theo đó, gìn giữ nhạc Ngũ âm Khmer chính là giữ lấy mùa Xuân văn hóa - mùa Xuân của sự tiếp nối, của niềm tin và của khát vọng vươn lên, để di sản ấy mãi ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.