Nghệ nhân Đặng Thị Tự đang truyền dạy hát nhà tơ cho thế hệ trẻ. Ảnh: Mỹ DungHát nhà tơ gắn với lễ hội đình làng, lễ Thành hoàng của cư dân ven biển miền Đông tỉnh Quảng Ninh.
Hát nhà tơ là loại hình diễn xướng kết hợp lời ca mang tính tự sự, nhịp phách rõ ràng, cùng các động tác múa mang yếu tố nghi lễ tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của làng biển. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, hát nhà tơ có mối liên hệ với ca trù song đã được địa phương hóa, phản ánh đời sống tinh thần và tín ngưỡng của cộng đồng cư dân vùng biển.
Tại xã Đầm Hà, do biến động lịch sử và thay đổi trong sinh hoạt cộng đồng, hát nhà tơ từng có thời gian dài bị gián đoạn khi đình làng bị dỡ bỏ, lễ hội không còn duy trì. Đến năm 2009, cùng với việc phục dựng lễ hội đình Đầm Hà, loại hình diễn xướng này mới từng bước được khôi phục thông qua các hoạt động sưu tầm, truyền dạy và biểu diễn trong cộng đồng.
Từ trí nhớ và quá trình thực hành, các nghệ nhân dân gian đã lưu giữ được nhiều bài bản, làn điệu cổ. Riêng tại Đầm Hà, hiện còn bảo lưu 39 bài hát với gần 800 câu, 9 giọng hát cổ cùng 4 điệu múa truyền thống là nguồn tư liệu quý phản ánh khá đầy đủ bài bản và kỹ thuật trình diễn của hát nhà tơ.
Với các nghệ nhân, những làn điệu ấy được gìn giữ không chỉ bằng con chữ mà bằng ký ức và trải nghiệm cả đời. Nghệ nhân Đặng Thị Tự, ở thôn Trại Giữa, xã Đầm Hà là một trong số ít người còn nắm vững bài bản hát nhà tơ cổ, từ lời ca, nhịp phách đến các động tác múa nghi lễ.
Gắn bó với hát nhà tơ từ khi còn trẻ, bà Tự từng nhiều năm tham gia thực hành trong các kỳ lễ hội đình làng, nơi mỗi làn điệu được truyền dạy hoàn toàn bằng hình thức “cầm tay chỉ việc”, học qua từng buổi diễn, từng lần hành lễ.
Theo bà Tự, khác với nhiều loại hình diễn xướng có thể ghi chép bằng văn bản, hát nhà tơ đòi hỏi người học phải ghi nhớ cả không gian trình diễn, nhịp phách và sự phối hợp giữa hát, múa và nghi lễ.
“Thật sự là những nghệ nhân cao tuổi như chúng tôi cũng rất trăn trở. Giờ người biết hát ngày càng ít, nếu không kịp ghi lại thì nhiều làn điệu sẽ chỉ còn trong ký ức của lớp nghệ nhân cao tuổi”, bà Tự chia sẻ.
Không chỉ gìn giữ, các nghệ nhân còn trực tiếp tham gia truyền dạy thông qua các lớp học do địa phương phối hợp tổ chức, giúp di sản tiếp tục được thực hành trong đời sống. Tuy nhiên, số nghệ nhân am hiểu bài bản truyền thống không còn nhiều, trong khi lớp trẻ gắn bó lâu dài với di sản vẫn hạn chế, nguy cơ thất truyền ngày càng hiện hữu.
Trước thực tế đó, xã Đầm Hà đang triển khai xây dựng ngân hàng dữ liệu số về hát nhà tơ - hát, múa cửa đình. Theo bà Hoàng Mỹ Linh, Phó Chủ tịch UBND xã Đầm Hà, việc ghi chép, quay phim, ghi âm và số hóa là giải pháp cấp thiết nhằm lưu giữ đầy đủ bài bản, kỹ thuật biểu diễn và tri thức dân gian trước khi lớp nghệ nhân cao tuổi không còn khả năng truyền dạy.
Các trường học thường xuyên tổ chức cho học sinh đến tham quan, học tập tại đình Đầm Hà. Ảnh: Mỹ DungNgân hàng dữ liệu số dự kiến bao gồm, hệ thống tư liệu như hình ảnh, video, bản ghi âm gốc, lời ca, ký âm làn điệu, nghi thức trình diễn và thông tin nghệ nhân; đồng thời tích hợp mã QR tại đình Đầm Hà để người dân và du khách dễ dàng tiếp cận di sản ngay tại không gian thực hành.
Việc kết hợp giữa dữ liệu số, tâm huyết của nghệ nhân và sự vào cuộc của chính quyền đang mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, giúp hát nhà tơ từng bước được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống đương đại.
