Tết Việt - Khúc giao mùa của ký ức và cội nguồn
Tết Việt không đến trong một khoảnh khắc, mà chậm rãi len vào đời sống từ những ngày cuối tháng Chạp. Đó là khi gió mùa Đông Bắc bớt khắc nghiệt, nhường chỗ cho hơi ấm của mùa Xuân đang chớm. Trong mỗi ngôi nhà, Tết bắt đầu bằng việc lau dọn bàn thờ tổ tiên, thay bát hương mới, lau từng khung ảnh cũ, những thao tác tưởng như nhỏ bé nhưng lại mang ý nghĩa lớn lao - con người chủ động sắp xếp lại mối dây liên kết giữa hiện tại và quá khứ.
Có những ký ức Tết chỉ cần nhắc đến là mùi hương đã ùa về. Đó là mùi lá dong còn ẩm sương, mùi nếp mới, mùi khói bếp cay cay quyện vào đêm Đông. Bên nồi bánh chưng sôi lục bục, thời gian như ngưng lại. Người lớn kể chuyện năm cũ, trẻ nhỏ thức khuya chờ bánh chín, chờ khoảnh khắc được thức cùng người lớn trông bánh chưng - một “đặc quyền” chỉ Tết mới có. Trong ánh lửa bập bùng ấy, những câu chuyện gia đình, dòng họ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, âm thầm nuôi dưỡng ý thức về cội nguồn.
Với nhiều gia đình, giây phút giao thừa là khoảng lặng thiêng liêng nhất. Khi tiếng chuông chùa vang xa trong sương sớm, khi nén hương đầu năm được thắp lên bàn thờ tổ tiên, Tết chính thức mở ra như một cánh cửa nối hai miền thời gian. Người sống cúi đầu trước người đã khuất, gửi gắm ước nguyện cho năm mới bình an, đủ đầy. Khoảnh khắc ấy không ồn ào, không phô trương, nhưng đủ để mỗi người cảm nhận mình đang đứng trong một dòng chảy dài của lịch sử gia đình và dân tộc.
Đặc biệt, ở các bản làng vùng cao, khúc giao mùa của Tết còn mang màu sắc nguyên sơ hơn. Tết đến cùng tiếng khèn gọi Xuân, cùng lễ cúng mừng năm mới, cầu cho lúa ngô đầy bồ, trâu bò khỏe mạnh. Người già kể cho con cháu nghe về tổ tiên, về những mùa rẫy đã qua, về luật tục của bản làng. Tết trở thành “lớp học văn hóa” không bảng đen, không giáo án, nhưng bền bỉ và sâu sắc.
Tết Việt vì thế là sự cộng hưởng của ký ức cá nhân và ký ức cộng đồng. Mỗi người có một cái Tết riêng, nhưng tất cả cùng chia sẻ một không gian văn hóa chung, nơi gia đình là trung tâm, tổ tiên là điểm tựa tinh thần và mùa Xuân là lời hứa cho sự tiếp nối. Trong nhịp sống hiện đại, khi mọi thứ dường như trôi đi rất nhanh, chính khúc giao mùa ấy giúp con người chậm lại, để nhớ mình đến từ đâu và cần giữ gìn điều gì cho mai sau.
Giữ hồn Tết trong nhịp sống hiện đại
Trong nhịp sống hiện đại, khi ranh giới văn hóa ngày càng được nới rộng bởi công nghệ và toàn cầu hóa, Tết Việt đứng trước những đổi thay khó tránh. Không ít người trẻ quen với những lễ hội du nhập, với nhịp sống nhanh và những chuyến đi xa trong dịp đầu năm, khiến Tết đôi khi bị thu hẹp thành vài ngày nghỉ ngơi. Thế nhưng, Tết Việt chưa bao giờ chỉ tồn tại ở hình thức bề nổi.
Hồn Tết nằm ở những giá trị bền bỉ mà thời gian khó bào mòn: sự sum vầy gia đình, đạo hiếu với tổ tiên, tình làng nghĩa xóm và tinh thần sẻ chia trong những ngày giáp Tết. Dù mâm cỗ có giản dị hơn, dù cách đón Tết có đổi khác, thì khoảnh khắc con cháu trở về quây quần bên bàn thờ tổ tiên vẫn là sợi dây neo giữ bản sắc. Giữ hồn Tết, vì thế, không phải là khước từ cái mới, mà là biết chọn lọc để truyền thống song hành cùng hiện đại.
Trong dòng chảy hội nhập, Tết Việt cũng đang vượt ra khỏi không gian địa lý của đất nước. Ở nhiều quốc gia, cộng đồng người Việt vẫn gói bánh chưng, dựng cây nêu, tổ chức đón Tết như một cách khẳng định căn cước văn hóa. Với đồng bào DTTS, việc gìn giữ Tết và lễ hội truyền thống còn là cách bảo tồn tiếng nói, phong tục và tri thức bản địa trước làn sóng hiện đại hóa.
Giữa muôn sắc lễ hội năm châu, Tết Việt không ồn ào nhưng bền bỉ, không phô trương nhưng sâu sắc. Đó chính là “điểm tựa” tinh thần để người Việt, dù ở đâu và trong bất cứ hoàn cảnh nào, vẫn nhận ra mình và không đánh mất cội nguồn trong hành trình hội nhập.
