“Giữ lửa” nghề thêu của người Dao Thanh Phán

Người giữ hồn hoa văn người Dao Thanh Phán

Trong cộng đồng người Dao Thanh Phán ở thôn Tân Lập, xã Quảng La, hình ảnh bà Triệu Thị Tuyết cặm cụi bên khung vải, tỉ mẩn từng đường kim, mũi chỉ đã trở nên quen thuộc. Gần 40 năm gắn bó với nghề thêu thổ cẩm truyền thống, bà Tuyết không chỉ là người thợ lành nghề, mà còn là người “giữ hồn” cho những hoa văn, họa tiết mang đậm bản sắc dân tộc Dao.

Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống thêu thổ cẩm, từ khi mới 12 tuổi, bà Tuyết đã được bà và mẹ cầm tay chỉ việc, truyền dạy từng mũi thêu đầu tiên. Những vạt vải thổ cẩm rực rỡ sắc màu, những họa tiết tinh xảo đã sớm gieo vào lòng cô bé Tuyết niềm đam mê và ý thức trách nhiệm với nghề của tổ tiên.

“Bà tôi luôn dặn, mỗi hoa văn không chỉ để làm đẹp, mà còn chứa đựng câu chuyện về đời sống tâm linh, về cội nguồn của người Dao Thanh Phán”, bà Tuyết nhớ lại.

Theo bà Tuyết, trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Thanh Phán gồm quần, áo, khăn và các đồ trang sức, trong đó chiếc áo là phần cầu kỳ và quan trọng nhất. Áo được thêu chủ yếu bằng 5 màu cơ bản: Đỏ, xanh, trắng, vàng, đen. Đặc biệt, màu đỏ giữ vị trí chủ đạo, tượng trưng cho may mắn, hạnh phúc và nguồn năng lượng tích cực theo quan niệm của người Dao. Để hoàn thiện một bộ trang phục, người thợ phải mất hàng tháng, thậm chí hàng năm, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và hiểu biết sâu sắc về từng họa tiết.

Những ngày đầu học nghề, có hoa văn, bà Tuyết phải tập đi tập lại rất nhiều lần mới thành thạo. Chính sự công phu ấy đã rèn cho bà tính nhẫn nại và tình yêu bền bỉ với nghề thêu.

Dù cuộc sống mưu sinh còn nhiều vất vả, khi lập gia đình, bà vẫn không rời xa kim chỉ, coi việc thêu thổ cẩm như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Nhiều tối, khi cả nhà đã ngủ, ánh đèn nhỏ vẫn hắt lên bên khung vải; mắt đã mờ dần theo năm tháng, tay đôi lúc run run, nhưng bà vẫn nắn nót từng mũi thêu, như sợ làm sai một hoa văn của tổ tiên.

“Truyền lửa” nghề cho thế hệ trẻ

Không chỉ giữ nghề cho riêng mình, bà Triệu Thị Tuyết còn dành nhiều tâm huyết để truyền dạy nghề thêu cho thế hệ trẻ trong cộng đồng. Hiện nay, bà là một trong những giảng viên nòng cốt của Câu lạc bộ (CLB) Bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Phán, xã Quảng La. Tại các buổi sinh hoạt của CLB, bà Tuyết kiên nhẫn hướng dẫn từng học viên cách cầm kim, lên mũi, phối màu, đồng thời giảng giải ý nghĩa của mỗi hoa văn trên trang phục.

Bà Bàn Thị Yến, Chủ nhiệm CLB Bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Phán cho biết, chính nhờ những người tâm huyết như bà Tuyết mà đến nay trang phục truyền thống của người Dao Thanh Phán vẫn được lưu giữ và phát triển. CLB không chỉ là nơi học nghề mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, giúp hội viên hiểu hơn về giá trị di sản của dân tộc mình, từ đó thêm tự hào và có ý thức gìn giữ.

Các lớp học thêu của CLB thu hút nhiều đối tượng tham gia, từ phụ nữ trung niên đến các em học sinh. Em Triệu Thị Vinh, học sinh Trường TH&THCS Tân Dân chia sẻ: “Bà Tuyết dạy rất tỉ mỉ, không chỉ dạy kỹ thuật mà còn dạy chúng em phải kiên trì, trân trọng từng sản phẩm mình làm ra. Em mong sau này có thể tiếp tục học và góp phần lan tỏa nghề thêu của người Dao Thanh Phán”.

Với người Dao Thanh Phán, tự tay thêu trang phục không chỉ là kỹ năng lao động, mà còn là cách thể hiện bản sắc, văn hóa nói lên nguồn cội.

Bà Tuyết tâm sự: “Nếu để thất truyền nghề thêu mà ông bà để lại, thì cũng đồng nghĩa với việc đánh mất bản sắc, mất đi cội nguồn của mình. Tôi mong các cháu vừa học để hiểu văn hóa dân tộc, vừa có thể làm ra sản phẩm để giới thiệu với bạn bè, du khách, từ đó có thêm thu nhập, gắn bó hơn với nghề”.

Ngày nay, cùng với bà Triệu Thị Tuyết, nhiều phụ nữ Dao Thanh Phán khác cũng đang âm thầm nối tiếp truyền thống của thế hệ đi trước, góp phần giữ gìn và lan tỏa giá trị của nghề thêu thổ cẩm. Những đường kim, mũi chỉ tưởng chừng giản dị ấy đang dệt nên sợi dây bền chặt kết nối quá khứ với hiện tại, giữ cho bản sắc văn hóa người Dao Thanh Phán tiếp tục sống động trong đời sống đương đại.