Kèn amáp - Lời tự tình của những nghệ nhân người Co Trà Bồng

Với phụ nữ Co, kèn amáp không đơn thuần là một nhạc cụ, mà còn là một phần tâm hồn, là nơi gửi gắm tâm tình, vui buồn, nhớ thương trong suốt cả cuộc đời. Bà Hồ Thị Dé ở thôn Nguyên, xã Trà Hiệp, huyện Trà Bồng yêu tiếng kèn amáp từ khi còn thơ ấu. Năm 20 tuổi, bà lấy chồng rồi đến năm 40 tuổi thì chồng qua đời. Từ ngày chồng đi xa, chiều nào bà cũng ra hiên nhà, khi mặt trời dần khuất sau những rặng núi, bà lại lấy kèn amáp ra thổi. Tiếng kèn nhỏ bé như sợi khói, nhưng len vào từng ngõ ngách trong tâm hồn bà, giúp bà vơi đi nỗi nhớ chồng, nhớ những tháng năm hạnh phúc. Từ đó, chiếc kèn amáp làm bằng thân cây dương xỉ, mỏng manh như cây nhang, trở thành người bạn tri kỷ đồng hành cùng bà suốt nửa cuộc đời còn lại.

Bà Dé bảo rằng, kèn amáp là ngôn ngữ riêng của phụ nữ Co. Không cần lời nói, chỉ cần tiếng kèn réo rắt vang lên, những người phụ nữ trong làng đã hiểu nhau nói gì. Hai người đàn bà Co có thể đối đáp, chuyện trò bằng tiếng kèn. Người thứ ba nghe cũng có thể hiểu họ đang trao đổi điều gì. Ngày xưa, những chàng trai cô gái Co cũng dùng kèn amáp để tỏ tình, hò hẹn. Đến thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước, phụ nữ Co lại dùng chính tiếng kèn ấy để kêu gọi nhau tăng gia sản xuất, nhắn nhủ nhau che chở bộ đội, cưu mang thương binh khi họ đi qua làng. Trong những tháng năm gian khó, kèn amáp trở thành tín hiệu đặc biệt, vừa gần gũi, vừa gắn kết những người phụ nữ Co với nhau, tạo nên sức mạnh bền bỉ trong từng nếp nhà, từng nóc bản.

Không chỉ là tiếng lòng trong đời sống thường ngày, kèn amáp còn vang lên trong những dịp lễ trọng của đồng bào Co. Ở vùng đất quế Trà Bồng, kèn amáp là thanh âm quen thuộc trong Lễ hội ăn trâu, Tết ngã rạ hay Tết cổ truyền của người Co. Đó là lúc những người phụ nữ khéo tay, hơi dài, tập trung nhau lại, thổi lên những giai điệu đặc trưng của núi rừng Trà Bồng.

Bà Hồ Thị Thới (65 tuổi), vợ Nghệ nhân nhân dân Hồ Ngọc An, ở thôn 2, xã Trà Thủy, huyện Trà Bồng, kể: Từ thuở 15 tuổi, bà đã được mẹ và dì dạy thổi kèn amáp. Bao nhiêu năm rồi, tiếng kèn ấy trở thành một phần ký ức của bà, để bây giờ mỗi khi làng có lễ hội, bà lại mang kèn ra thổi cho con cháu nghe. Kèn amap tưởng nhỏ bé mà không hề đơn giản, đòi hỏi người thổi phải có hơi dài, khỏe, biết dồn nén cảm xúc vào từng nốt nhạc. Đứng trên đồi cao thổi kèn, tiếng vọng xa đến tận làng bên. Đặc biệt, vào những buổi chiều hè, khi nắng tắt, tiếng kèn vang lên giữa trời trong xanh, lũ trẻ trong làng lại xúm xít quanh bà để nghe, để cười nói râm ran cả góc sân.

Nhắc đến kèn amáp, nhiều người ở Trà Phong, huyện Trà Bồng vẫn còn nhớ Nghệ nhân Ưu tú Hồ Thị Bảy. Suốt cả cuộc đời, bà Bảy gắn bó với tiếng kèn. Khi ở tuổi 80, 90, bà vẫn giữ được hơi thổi dài, tiếng kèn vẫn trong trẻo, vang vọng như ngày còn con gái. Người ta bảo, có lẽ nhờ chiếc kèn mà bà sống thọ đến 95 tuổi. Ngày bà mất, cán bộ chính quyền xã xác nhận với chúng tôi rằng bà Bảy là người phụ nữ Co có hai cái nhất: thổi kèn amáp hay nhất và sống thọ nhất vùng Trà Bồng.

Ngày nay, kèn amáp vẫn giữ vai trò đặc biệt trong đời sống tinh thần của phụ nữ Co. Nhưng số người biết thổi và thổi hay ngày một ít đi. Chính quyền huyện Trà Bồng cần sớm xây dựng đề án bảo tồn, gìn giữ nhạc cụ đặc sắc này. Kèn amáp, cùng với đấu chiêng hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa của người Co, góp phần làm giàu thêm bản sắc vùng đất quế Trà Bồng và miền Tây Quảng Ngãi.