Hương vị từ núi rừng Đông Bắc

Miền đất giao thoa khí hậu, giàu tiềm năng sản vật đặc trưng

Trải dài từ cao nguyên đá hùng vĩ Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc đến những thung lũng xanh mát bên sông Lô, sông Gâm, Tuyên Quang mang trong mình sự giao hòa độc đáo của khí hậu và thổ nhưỡng. Chính sự khác biệt ấy đã tạo nên vùng đất phong phú sản vật, nơi cây trồng, vật nuôi sinh sôi bền bỉ quanh năm.

Khí hậu phân hóa rõ rệt giữa vùng cao và vùng thấp, kết hợp với nguồn đất đỏ, đất phù sa cổ tơi xốp, giàu dinh dưỡng, là điều kiện lý tưởng để hình thành nhiều vùng sản xuất nông sản tiêu biểu. Cây cam sành phát triển tốt ở vùng thấp Hàm Yên, Bắc Quang; chè Shan tuyết xanh ngát ở Hồ Thầu, Na Hang; mật ong, thảo quả và dược liệu quý sinh trưởng trên triền núi cao nguyên đá. Sự chênh lệch về độ cao, độ ẩm và thổ nhưỡng đã tạo nên hương vị riêng biệt cho từng sản phẩm - thứ “chất riêng” mà thiên nhiên ưu ái dành cho miền đất này.

Không chỉ được thiên nhiên ưu đãi, Tuyên Quang còn thấm đượm bản sắc văn hóa của 22 dân tộc cùng chung sống. Người Tày, Dao, Mông, Nùng, Cờ Lao, Pà Thẻn… mang theo tri thức canh tác và kinh nghiệm chế biến sản vật truyền thống - từ trồng chè, trồng cam đến làm rượu, chế biến mật ong, miến dong. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa và điều kiện tự nhiên đã tạo nên hệ sản phẩm phong phú, mang đậm dấu ấn văn hóa vùng cao.

Những sản phẩm mang hồn núi rừng

Nhắc đến Tuyên Quang, không thể không nói tới cam sành Hàm Yên - loại trái cây đặc sản nức tiếng miền Bắc với vị ngọt đậm, thơm tự nhiên. Cùng với đó, các vùng trồng cam truyền thống ở Bắc Quang, Quang Bình cũng tạo nên một “vành đai cam sành” rộng lớn dọc sông Lô, nơi khí hậu và thổ nhưỡng lý tưởng giúp cây cam sinh trưởng bền bỉ. Mỗi năm, hàng chục nghìn tấn cam được tiêu thụ khắp cả nước, mang lại nguồn thu ổn định cho hàng nghìn hộ nông dân, góp phần định hình thương hiệu nông sản chủ lực của tỉnh.

Trên những triền núi cao quanh dãy Tây Côn Lĩnh (2.428m) và Chiêu Lầu Thi (2.402m), những cây chè Shan tuyết cổ thụ bám rễ nơi mây phủ quanh năm. Lá chè dày, phủ lớp lông bạc như tuyết, được người dân hái thủ công trong sương sớm và sao bằng chảo gang truyền thống. Mỗi tách chè là kết tinh của khí lạnh vùng cao, của đất núi và bàn tay khéo léo của người làm chè. Sản phẩm chè Shan tuyết của Tuyên Quang đã được chứng nhận OCOP 4 sao, hướng tới xây dựng chỉ dẫn địa lý chung cho toàn vùng.

Từ vùng thấp đến vùng cao, mỗi miền của Tuyên Quang đều góp phần làm nên bản đồ đặc sản phong phú và đặc trưng: Miến dong Tân Thành, chè dây Phia Vai, gạo nếp Khau Mút, mật ong Phù Lưu, rượu ngô men lá Na Hang, lạp xưởng hun khói… Mỗi sản vật đều gắn với nếp sống thuần nông của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông vừa phản ánh sự cần cù sáng tạo, vừa lưu giữ tinh hoa ẩm thực vùng cao.

Mỗi sản phẩm không chỉ là nông sản thuần túy mà còn là kết tinh của tri thức bản địa, tập quán canh tác và văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Có thể nói, mỗi món đặc sản nơi đây đều kể một câu chuyện riêng về đất và người.

Từ sản vật quê hương đến sinh kế bền vững

Tỉnh Tuyên Quang xác định phát triển sản phẩm đặc trưng là một hướng đi chiến lược để giảm nghèo và phát triển nông thôn bền vững. Các địa phương tập trung triển khai Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm - OCOP”, khuyến khích người dân phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị. Đến nay, toàn tỉnh có hàng trăm sản phẩm đạt OCOP hạng 3 - 4 sao, nhiều sản phẩm đã có mặt tại các siêu thị lớn và sàn thương mại điện tử.

Điểm đáng chú ý là các sản phẩm đặc sản không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn giúp bảo tồn văn hóa truyền thống. Ở Đồng Văn, người Mông vẫn giữ cách ủ men rượu bằng các loại lá rừng. Ở Hồ Thầu, Tân Tiến người Dao đỏ truyền lại bí quyết sao chè Shan tuyết thủ công. Ở Hàm Yên, người Tày coi cây cam như “của để dành” của mỗi gia đình. Những nghề này không chỉ giúp người dân có thu nhập ổn định mà còn giữ được bản sắc riêng của từng dân tộc...

Cùng với đó, tỉnh chú trọng kết hợp phát triển du lịch sinh thái - trải nghiệm nông nghiệp. Du khách đến Tuyên Quang có thể tham gia hái chè, nấu rượu, làm miến, nuôi ong hay thưởng thức các món ăn dân tộc ngay tại bản làng. Mô hình “du lịch gắn với sản phẩm bản địa” đang mở ra hướng đi mới cho nhiều vùng khó khăn, nhất là các huyện vùng cao nguyên đá.

Trong thời gian tới, tỉnh định hướng xây dựng thương hiệu chung “Đặc sản Tuyên Quang” theo tiêu chí xanh - sạch - bền vững, gắn sản xuất với bảo tồn thiên nhiên và phát triển du lịch sinh thái. Các vùng cây đặc sản như cam, chè, dong riềng cùng chăn nuôi, nuôi ong lấy mật sẽ được tổ chức lại theo hướng hữu cơ, có truy xuất nguồn gốc, bao bì và nhận diện đồng nhất, hướng tới thị trường trong nước và xuất khẩu..

Từ vùng núi đá hùng vĩ Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc đến những thung lũng xanh ven sông Lô, sông Gâm của Tuyên Quang, vùng đất này đang thắp lên niềm tin về một miền quê biết làm giàu từ chính tiềm năng và sản vật của mình. Mỗi mùa quả chín, mỗi vụ thu hoạch đều chất chứa mồ hôi và niềm tự hào của người dân miền sơn cước. Đó không chỉ là thành quả lao động, mà còn là kết tinh của thiên nhiên, văn hóa và ý chí vươn lên của cộng đồng các dân tộc.

Đặc sản Tuyên Quang hôm nay không chỉ là niềm tự hào của người dân miền núi phía Bắc, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một vùng đất đang vươn lên bằng chính giá trị quê hương mình.