Ông Rơ Châm Tih không chỉ là nghệ nhân của buôn làng mà đã trở thành “sứ giả văn hóa”, mang thanh âm đại ngàn đến với nhiều quốc giaÂm nhạc là máu thịt
Gần 60 tuổi, tóc đã pha sương, nhưng đôi tay nghệ nhân Rơ Châm Tih vẫn mềm mại trên những phím tre, dây nứa. Với ông, nhạc cụ Gia Rai như máu thịt, hòa trong nhịp thở, chảy trong huyết quản. Ông ví von những chiếc đàn T’rưng, Goong, K’lông Bút, Ting Ning, Bro Amom… như những đứa con tinh thần luôn được nâng niu, mài dũa. Có loại đàn vừa gảy vừa gõ, có loại không tháo lắp được nhưng nay ông sáng chế thêm phiên bản có thể dễ dàng vận chuyển. T’rưng hai giàn, ba giàn, Klek klok… là những sáng tạo mang hơi thở hiện đại mà vẫn không rời bản sắc dân tộc.
Sinh ra và lớn lên ở làng Jút 1, xã Ia Hrung, tỉnh Gia Lai, Nghệ nhân Ưu tú Rơ Châm Tih may mắn được cha, ông và các bậc cao niên trong làng truyền dạy từ khi còn nhỏ. Khi bạn bè chạy nhảy ngoài rẫy, cậu bé Tih lại say mê bên những chiếc đàn tre, lắng nghe người già lên dây, thử nhạc. Chưa từng được khen ngợi, chỉ cần một câu “được rồi đó” cũng khiến ông hân hoan cả ngày.
Tôi đã đi rất nhiều nước như Nhật, Mỹ, Anh, Phần Lan, Úc, Hàn Quốc. Đi để đem được văn hóa Gia Rai, văn hóa Việt Nam mình cho thế giới biết. Người ta rất quý bởi nó không làm bằng đồng, bằng sắt mà làm bằng tre nứa. Tre nứa rất đặc biệt, và có lẽ chỉ có Việt Nam mới có nhiều loại nhạc cụ bằng tre nứa như thế này thôi”.
Nghệ nhân Ưu tú Rơ Châm Tih
Từ sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự năm 1993, ông miệt mài đem âm nhạc Gia Rai đi khắp nơi. Cứ hết hội diễn này đến lễ hội khác, trong nước rồi ra nước ngoài, ông mang theo những nhạc cụ tự tay chế tác và niềm hân hoan không thể giấu. Ông đã giành hơn 30 huy chương, trong đó có 10 Huy chương Vàng cùng hàng loạt bằng khen và danh hiệu cao quý khác.
Mỗi loại nhạc cụ ông làm ra đều chất chứa tâm tình. Theo ông, chỉ 15 loại nhạc cụ truyền thống thì chưa đủ, cần sáng tạo thêm để thể hiện được “cái bụng”, cái hồn sâu xa của người Gia Rai. Tiếng đàn phải lay động lòng người, xua tan giận hờn, kết nối cộng đồng, làm dịu bước chân thú rừng, gọi chim về tổ, giữ trâu bò không lạc lối…
Từng thanh âm ông tạo ra không đơn thuần là âm nhạc, mà là những lát cắt sinh động về đời sống, lễ hội, lao động của người Gia Rai. Nhạc cụ được làm thủ công hoàn toàn, không dùng máy, mỗi nốt nhạc là kết quả của cả quá trình thẩm âm, chế tác, luyện tập. Dân ca Gia Rai thế nào thì ông trình diễn đúng như thế, không thêm, không bớt.
Mang đại ngàn ra thế giới
Có lần trở về sau buổi biểu diễn ở Nhật, Nghệ nhân Ưu tú Rơ Châm Tih lại lặng lẽ ngồi bên ống nứa, tiếp tục chế tác. Những giây phút nghỉ tay, ông thường thả hồn về những đêm cồng chiêng bập bùng, về điệu múa mềm mại, về dáng hình a mế địu con lên rẫy, a ma dắt voi xuống suối… Văn hóa Gia Rai không chỉ là niềm yêu thích, đó là máu thịt, là lẽ sống của ông.
Các nghệ nhân trẻ tuổi dân tộc Gia Rai ở Gia Lai tiếp nối truyền thống văn hóa của cha ôngGần 40 năm qua, ông không đếm nổi số lần mang âm nhạc Gia Rai đi xa: Nhật, Mỹ, Anh, Phần Lan, Hàn Quốc, Lào, Campuchia… Ở đâu người ta cũng trầm trồ khi thấy nhạc cụ được làm từ tre nứa - một chất liệu giản dị mà quý báu. “Chỉ Việt Nam mình mới có nhiều loại nhạc cụ bằng tre nứa như thế”, ông nói, mắt lấp lánh niềm tự hào.
Mỗi chiếc đàn ông làm ra đều trải qua quá trình chọn lựa kỹ lưỡng. Phải vào rừng sâu, tìm nứa, lồ ô thân thẳng, từ ba năm tuổi trở lên, không nứt, không sâu. Phơi nắng theo chiều đứng cả tháng trời, sáng phơi chiều cất, tránh mưa, tránh sương để cây giữ được chất âm chuẩn. Rồi còn lọc lựa kỹ thêm nhiều lần nữa. Khi thành hình, từng chiếc đàn đều mang một âm thanh ngọt ngào rất riêng.
Những buổi chiều muộn hay đêm khuya, khi không gian yên tĩnh, ông lại chơi đàn, nghe rõ từng nhịp thở của tre nứa, như nghe được tiếng sương rơi, hơi lạnh của núi rừng và cả những hơi thở gấp gáp của lứa đôi. Âm nhạc ấy không chỉ làm dịu lòng người mà còn truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.
Trên mảnh đất của mình, ông dành riêng một căn nhà để chứa nguyên liệu, trưng bày nhạc cụ và truyền dạy cho các học trò như Rơ Châm Khơi, Siu Lâm và cả con trai ông - Siu Tim, Siu Ting Ning. Ông không chỉ là người “giữ lửa”, mà còn mong muốn “truyền lửa” ấy cho lớp sau kế thừa.
Cuộc hạnh ngộ định mệnh giữa giá trị văn hóa truyền thống và cái tài tình của nghệ nhân Rơ Châm Tih trở thành người “giữ lửa” văn hóa, giúp văn hóa Gia Rai được bảo tồn sâu sắc thêm, để di sản quý báu này không bị mai một theo thời gian.
Nghệ nhân Rơ Châm Tih đã gắn bó cả đời với văn hóa Gia Rai. Năm 2015, ông được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú về loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian, phần thưởng xứng đáng cho một đời chắt chiu, gìn giữ những mạch nguồn văn hóa.
