Kon Râm, vòng đeo chân độc lạ của phụ nữ dân tộc Brâu Chia sẻ với phóng viên, ông Phạm Bình Vương - cán bộ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi - người tham gia trong hành trình sưu tầm vòng đeo chân của phụ nữ Brâu, nhớ lại: Khoảng cuối tháng 10/2005, tôi có chuyến công tác tại địa bàn xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum (trước sáp nhập, nay là tỉnh Quảng Ngãi), nơi ngã ba biên giới giữa Việt Nam - Lào - Campuchia.
Trong chuyến công tác, chúng tôi tập trung nghiên cứu, sưu tầm các hiện vật liên quan đến lịch sử cách mạng, dân tộc học, đặc biệt là về dân tộc Brâu, một trong những dân tộc ít người nhất của Việt Nam. Người Brâu sống tập trung ở làng Đăk Mế, thuộc xã Bờ Y.
Quá trình sưu tầm, chúng tôi lưu tâm nhất là những trang sức của người phụ nữ Brâu. Từ xa xưa, họ có tục căng tai, với trang sức được làm bằng ngà voi hoặc ống nứa, trên khuôn mặt là những hình xăm khá lạ và độc đáo.
Chân dung phụ nữ Brâu xưa (Ảnh: Tư liệu)
Kon Râm, vòng đeo chân là loại trang sức khá đặc biệt, thể hiện sự giàu có và quyền uy của người phụ nữ Brâu ngày xưa. (Ảnh: Tư liệu)“Theo sự chỉ dẫn của ông Thao Tiến, Trưởng thôn Đăk Mế lúc đó, chúng tôi được biết một số hộ dân của làng hiện đang ở khu vực Đăk Kal, cách làng Đăk Mế khoảng một tiếng rưỡi đi bộ. Sáng 26/10/2005, chúng tôi tiếp tục đến khu vực này để tìm hiểu và phát hiện trong gia đình nhà ông Thao Chrem còn giữ một cặp vòng đeo chân của người phụ nữ được làm bằng chất liệu đồng. Chiếc vòng này được dân tộc Brâu gọi là Kon Râm”, ông Phạm Bình Vương cho biết.
Theo thông tin của ông Thao Chrem cung cấp, đây là chiếc vòng của vợ ông được thừa kế do ông bà để lại từ xưa. Trước đây, chiếc vòng này được ông bà sang bên Lào trao đổi 1 bộ chiêng, lúc đó tương đương giá trị 1 con trâu. Nếu tính tuổi của ông bà, thì chiếc vòng này đã hơn 100 tuổi.
Đối với những người phụ nữ Brâu ở làng Đăk Mế thường chỉ đeo những chiếc vòng đồng hoặc bạc loại nhỏ ở tay và chân, còn chiếc vòng đeo chân loại Kon Râm ít có người sở hữu được. Bởi đây là loại trang sức khá đặc biệt, thể hiện sự giàu có và quyền uy của người sở hữu. Đôi vòng được đeo trong các dịp lễ hội truyền thống của dân tộc Brâu như lễ ăn trâu, ngày tết, lễ cưới…
Kon Râm, vòng đeo chân của phụ nữ dân tộc Brâu hiện được trưng bày trong Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi (cơ sở 2)Đôi vòng có đặc điểm khá lạ mắt, được tạo dáng hình tròn, uốn cong, toàn thân chạm khắc các đường ngang, dọc, hoa văn hình sóng nước và hình bông lúa rất đẹp. Ở hai đầu của vòng có đắp hình chữ X cách điệu, thân nhọn theo dạng hình chóp.
Giữa thân vòng có một đường rãnh hở, bên trong rỗng và có 2 viên bi bằng đồng tạo âm thanh cho chiếc vòng khi nhảy múa hoặc đi lại. Kích thước của vòng dài 38 cm, đường kính 12,5 cm, trọng lượng 620 gram.
Ông Phạm Bình Vương cho biết: Trên cơ sở dữ liệu thu thập của chúng tôi, đôi vòng đeo chân là một hiện vật có một không hai của dân tộc Brâu ở Việt Nam, có niên đại trên 100 năm, gắn liền với văn hóa truyền thống mang đậm yếu tố văn hóa vật thể và tinh thần, vừa là trang sức làm đẹp của người phụ nữ Brâu. Do đó, chúng tôi đã ngỏ ý trao đổi và được gia đình ông Thao Chrem chấp nhận để lại cho Bảo tàng tỉnh Kon Tum (cũ) lưu giữ.
“Trước khi hiện vật rời khỏi nhà, ông Thao Chrem lấy một ghè rượu và làm một con gà đưa ra cúng Yàng. Sau khi cúng xong, ông mời chúng tôi uống một cang rượu “phép” theo phong tục của người Brâu và chia tay với chiếc vòng cổ của mình”, ông Vương cho biết thêm.
Người Brâu sinh sống tập trung ở làng Đăk Mế, xã Bờ Y, tỉnh Quảng NgãiSau đó, đôi vòng Kon Râm được đưa về Bảo tàng và tiến hành lập hồ sơ hiện vật, đánh số, làm thủ tục nhập kho lưu trữ, bảo quản theo quy định. Trong nhiều năm qua, Bảo tàng đã tổ chức nhiều cuộc trưng bày, triển lãm, giới thiệu ở nhiều nơi trong nước về di sản văn hóa các dân tộc, trong đó có chiếc vòng đeo chân độc lạ của dân tộc Brâu.
Ngày nay, vòng đeo chân Kon Râm được trưng bày trong không gian trang phục truyền thống của dân tộc Brâu nói riêng và các dân tộc ở Kon Tum (cũ) nói chung. Những ai muốn nghiên cứu, chiêm ngưỡng chiếc vòng đeo chân của người phụ nữ Brâu, có thể ghé qua không gian trưng bày tại tầng 2 của Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi (cơ sở 2), nằm trên đường Nguyễn Huệ, phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi.
