Đánh thức tranh dân gian Đông Hồ giữa non thiêng Yên Tử

Từ làng tranh đến di sản cần bảo vệ

Ra đời cách đây khoảng 500 năm tại làng Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh), tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ là kết tinh của kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ đặc trưng của người Việt. Từ khâu sáng tác mẫu, khắc ván, chế màu đến in tranh, tất cả đều được thực hiện hoàn toàn bằng tay. 

Mỗi bức tranh dân gian Đông Hồ đều là sự kết hợp của nhiều bản in từ bản nét đến bản màu tạo nên vẻ đẹp giản dị mà sống động. Những bản khắc gỗ nhuốm màu thời gian, những lớp màu in chồng lên nhau đã từng hiện diện trong mỗi nếp nhà, trở thành một phần ký ức không thể thiếu của người Việt trong mỗi dịp Tết.

Nguyên liệu làm tranh cũng mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa với giấy dó quét điệp, màu từ lá chàm, hoa hòe, sỏi son, tro rơm nếp… Những bức tranh không chỉ phản ánh đời sống sinh hoạt, phong tục, tín ngưỡng mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc qua các chủ đề quen thuộc như “Đám cưới chuột”, “Vinh hoa phú quý”, “Đàn lợn âm dương”…

Tuy nhiên, theo thời gian, số lượng nghệ nhân còn gắn bó với nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ngày càng ít. Các bản khắc gỗ được coi là “báu vật gia truyền” đứng trước nguy cơ mai một khi thiếu người kế tục. Chính vì vậy, việc UNESCO ghi danh tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp không chỉ là sự tôn vinh mà còn là lời cảnh báo về nguy cơ thất truyền của một dòng tranh dân gian tiêu biểu.

Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, khẳng định việc ghi danh tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp chính là động thái góp phần khẳng định giá trị đặc sắc của di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết trong công tác bảo tồn và phát huy.

Khi du khách trở thành “người in tranh”

Dù không phải là cái nôi của tranh Đông Hồ, Quảng Ninh lại đang trở thành điểm đến thú vị để trải nghiệm dòng tranh này theo một cách gần gũi, sinh động. Tại Khu di tích danh thắng Yên Tử, hoạt động in tranh Đông Hồ đã được đưa vào phục vụ du khách, tạo điểm nhấn văn hóa độc đáo trong hành trình hành hương.

Tại không gian Làng Nương, du khách có thể trực tiếp tham gia các công đoạn in tranh. Từ việc lựa chọn ván in màu, ván nét, đến thao tác dập tranh trên giấy dó, mỗi bước đều mang lại trải nghiệm mới mẻ. Những bức tranh được hoàn thiện không chỉ là sản phẩm lưu niệm mà còn là “cầu nối” giúp du khách hiểu hơn về giá trị của nghệ thuật làm tranh dân gian.

Ông Nguyễn Đức Hưng, một du khách đến từ Lạng Sơn chia sẻ: “Trước đây tôi chỉ biết tranh Đông Hồ qua sách báo, nhưng đến Yên Tử, được tự tay in từng lớp màu, từng nét ván, tôi mới cảm nhận rõ sự công phu và tinh tế của nghệ nhân xưa. Với tôi, đây là trải nghiệm rất ý nghĩa”.

"Đánh thức" di sản

Thực tế tại Quảng Ninh cho thấy, việc “đưa di sản ra khỏi không gian làng nghề” để gắn với du lịch và sáng tạo sản phẩm là một hướng đi hiệu quả. Không chỉ góp phần quảng bá rộng rãi, cách làm này còn tạo điều kiện để di sản tiếp cận với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, việc kết hợp bảo tồn với phát triển kinh tế, du lịch được xem là giải pháp khả thi. Từ những bản in mộc mạc trên giấy dó, tranh Đông Hồ, đang dần “sống lại” trong những không gian mới - nơi di sản không chỉ được lưu giữ mà còn được trải nghiệm, sáng tạo và lan tỏa.

Việc UNESCO ghi danh là bước khởi đầu. Nhưng để di sản không chỉ tồn tại trên danh sách mà thực sự sống trong đời sống, cần những cách làm cụ thể, sáng tạo. Khi du khách được chạm tay vào từng bản khắc, tự mình in nên một bức họa, tranh dân gian Đông Hồ không còn là ký ức xa xôi mà trở thành trải nghiệm sống động của hôm nay.