Gỡ “điểm nghẽn” văn hóa dân tộc: Biến di sản thành động lực phát triển

Văn hóa dân tộc - từ nền tảng tinh thần đến động lực phát triển

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 54 dân tộc anh em cùng sinh sống. Mỗi dân tộc mang trong mình những giá trị văn hóa đặc sắc, góp phần tạo nên nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc, thống nhất trong đa dạng. Văn hóa các DTTS không chỉ là di sản quý báu, mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững đất nước.

Phát biểu khai mạc Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, trong giai đoạn 2021 - 2025, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự điều hành của Chính phủ, đặc biệt thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, công tác văn hóa dân tộc đã đạt nhiều kết quả tích cực: Thể chế từng bước được hoàn thiện; nhiều giá trị văn hóa được bảo tồn, phục hồi; các mô hình gắn bảo tồn với phát triển du lịch, sinh kế bước đầu phát huy hiệu quả. Đặc biệt, tư duy đã chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát triển.

Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, tinh thần này tiếp tục được khẳng định tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị, khi xác định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nền tảng vững chắc, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới. Trong đó, văn hóa các DTTS là một trụ cột quan trọng, vừa giữ gìn bản sắc, vừa thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc.

Báo cáo tại Hội nghị cho thấy, trong 5 năm qua, nhiều nhiệm vụ trọng tâm đã được triển khai hiệu quả, đặc biệt là Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế- xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi. Nhiều làng, bản được khôi phục, bảo tồn, góp phần cải thiện đời sống và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đáng chú ý, tư duy phát triển đã có chuyển biến rõ nét, từ “bảo tồn đơn thuần” sang “bảo tồn gắn với phát triển”, từng bước khai thác giá trị văn hóa để tạo sinh kế, nâng cao đời sống cho người dân. Vai trò của cộng đồng đặc biệt là đội ngũ nghệ nhân, già làng, trưởng bản, Người có uy tín ngày càng được khẳng định và phát huy.

Giai đoạn 2021 - 2025 đã xây dựng và vận hành 45 mô hình bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với du lịch; thành lập hơn 20 câu lạc bộ văn hóa dân gian; triển khai 30 chương trình nghiên cứu bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể; tổ chức hơn 60 lớp tập huấn; xây dựng, cải tạo 3.220 nhà văn hóa - khu thể thao; đầu tư 69 điểm du lịch và hình thành 48 làng, bản văn hóa truyền thống gắn với bảo tồn không gian văn hóa và phát triển du lịch.

Tháo gỡ “điểm nghẽn” để văn hóa dân tộc phát huy giá trị

Bên cạnh những kết quả đạt được, theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, vẫn còn những hạn chế, như: Cơ chế, chính sách chưa đồng bộ; giải ngân chậm; một số mô hình thiếu bền vững; chuyển đổi số còn hạn chế; nguồn nhân lực cơ sở còn yếu. Đây là những “điểm nghẽn” cần sớm tháo gỡ bằng các giải pháp thiết thực, hiệu quả hơn trong thời gian tới.

Ông Đinh Văn Tuấn - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng cho biết: Lâm Đồng là miền đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, nổi bật với hệ thống di sản phi vật thể như cồng chiêng, dân ca, dân vũ, luật tục và các nghi lễ, lễ hội truyền thống.

Tuy nhiên, theo ông Tuấn, việc tổ chức lễ hội trong đồng bào DTTS vẫn gặp nhiều khó khăn, do tác động của kinh tế thị trường và hội nhập làm mai một môi trường văn hóa truyền thống. Nhiều nghi lễ, lễ hội dần biến mất; nghệ nhân ngày càng ít; một bộ phận đồng bào không còn tham gia tín ngưỡng dân gian.

Ông cũng chỉ ra, sự chuyển đổi sinh kế khiến các nghi lễ nông nghiệp và vai trò tín ngưỡng truyền thống suy giảm, kéo theo nguy cơ mất không gian văn hóa cồng chiêng. Công tác bảo tồn còn phụ thuộc vào Nhà nước, thiếu tính chủ động của cộng đồng; một số lễ hội bị sân khấu hóa, thiếu bản sắc; nguồn lực đầu tư, nghiên cứu còn hạn chế.

Từ thực tế đó, ông Đinh Văn Tuấn đề xuất cần tăng cường vai trò quản lý và sự tham gia của cộng đồng; đẩy mạnh bảo tồn, truyền dạy và giáo dục; tổ chức lễ hội đúng bản sắc; huy động nguồn lực xã hội; đầu tư thiết chế văn hóa; đồng thời tăng cường phối hợp, nghiên cứu và phục dựng lễ hội truyền thống.

Cùng quan điểm, ông Lại Vũ Hiệp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai khẳng định, văn hóa các DTTS là tài sản vô giá của quốc gia, là cội nguồn sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Do đó, theo ông Hiệp cần tiếp tục bố trí nguồn lực cho Chương trình mục tiêu quốc gia và Dự án 6 trong giai đoạn tiếp theo; sớm tổ chức tập huấn ngay từ đầu kỳ để địa phương triển khai đồng bộ.

Ông Lại Vũ Hiệp kiến nghị cần có cơ chế khuyến khích xã hội hóa, tạo điều kiện để nghệ nhân thực hành và truyền dạy di sản; đẩy mạnh chuyển đổi số gắn với quảng bá du lịch cộng đồng; mở rộng liên kết vùng để các địa phương trao đổi kinh nghiệm và nhân rộng mô hình hiệu quả...

Kết luận tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thuỷ cũng đã đưa ra các giải pháp trọng tâm tập trung vào các nội dung cụ thể như: Hoàn thiện thể chế, chính sách, coi đây là khâu đột phá; xây dựng các cơ chế đặc thù cho phát triển văn hóa, hỗ trợ nghệ nhân, bảo tồn di sản và huy động nguồn lực xã hội; Nâng cao hiệu quả các Chương trình mục tiêu quốc gia, triển khai có trọng tâm, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, sinh kế và chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ; phát triển kinh tế văn hóa, du lịch cộng đồng; biến các giá trị văn hóa thành sản phẩm, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân…

Tại hội nghị, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã tuyên dương 66 già làng, trưởng bản, Người có uy tín, nghệ nhân đã có thành tích tiêu biểu trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống các dân tộc tại địa phương.