Đối với người Sán Dìu, phong tục lội than không chỉ là một nghi lễ truyền thống mà còn mang ý nghĩa thiêng liêng sâu sắcNghi lễ truyền thống, linh thiêng
Đối với người Sán Dìu, phong tục “lội than” không chỉ là một nghi lễ truyền thống, mà còn mang ý nghĩa thiêng liêng sâu sắc. Đây là nghi thức cầu mong thần linh che chở, mang lại sức khỏe, may mắn, sự đoàn kết cho cộng đồng, đồng thời xua đi cái khắc nghiệt của mùa Đông và những ngày mưa phùn gió rét.
Ông Điệp Văn Seo - Người có uy tín thôn Đồng Đá, Đặc khu Vân Đồn, cho biết: “Nghi lễ "lội than" thường diễn vào khoảng cuối tháng 11 âm lịch của năm cũ đến rằm tháng Giêng của năm mới. Đây là lúc thiên nhiên giao hòa, thích hợp để cảm tạ trời đất đã ban cho vụ mùa bội thu, bình an, no đủ”.
Ngay từ sáng sớm ngày tổ chức lễ, thanh niên trong bản đã tập trung đi lấy củi, mang về xếp thành đống lớn tại sân nhà cộng đồng. Các loại gỗ được chọn thường là gỗ lớn, cháy lâu và tạo ra lớp than hồng dày. Đống lửa được nhóm lên vào ban đêm, giống như một ngọn lửa trại khổng lồ, tỏa ánh sáng rực rỡ giữa không gian.
Đống lửa cháy xuống thành than đỏ rựcTrước khi nghi lễ chính bắt đầu, một mâm cỗ cúng được chuẩn bị chu đáo với rượu, thịt gà, thịt lợn cùng nhiều lễ vật khác, đặt ngay trước đống lửa để dâng lên thần linh. Trong quan niệm của người Sán Dìu, lửa là biểu tượng thiêng liêng, thuộc về thần linh và có khả năng thanh xua đuổi mọi điều xấu.
Khi đống lửa cháy xuống thành than đỏ rực, thầy cúng sẽ dùng tro than trải thành một con đường dài khoảng 4 thước (khoảng 6,5 mét). Dù đã bớt ngọn lửa bùng cháy, lớp than hồng vẫn giữ nhiệt độ rất cao, đủ khiến người ngoài nhìn vào không khỏi lo lắng.
Bước chân trần trên lửa
Trước khi bước vào phần nghi lễ chính, thầy cúng thực hiện nghi thức khấn vái, cảm tạ trời đất và các vị thần đã phù hộ cho dân làng có cuộc sống ấm no, mùa màng bội thu, gia súc, gia cầm đầy chuồng. Sau đó, một thầy cúng khác sẽ là người đầu tiên bước chân trần lên con đường than đỏ để mở đường cho dân làng.
Thầy cúng là người đầu tiên bước chân trần lên con đường than đỏ để mở đường cho người dânTiếp theo, nghi lễ dành cho vong linh những người đã khuất được tiến hành. Gia đình sẽ làm lễ và “rước” linh hồn người thân đi qua than hồng, như một cách dẫn đường cho họ trở về với tổ tiên và thần linh.
Khi đến lượt mình, người tham gia phải đi chân trần và nhúng chân vào một chậu nước có màu xanh trước khi bước lên đường than. Sau đó, họ lần lượt bước qua lớp than đỏ rực và kết thúc bằng việc bước qua một chậu than đỏ khác ở cuối con đường.
Điều đặc biệt là dù bước trên than nóng, nhiều người vẫn không bị bỏng. Người Sán Dìu tin rằng điều này xảy ra bởi họ được thần linh che chở và chấp nhận.
Trong quan niệm của cộng đồng này, việc đi trên lửa còn mang ý nghĩa thanh tẩy. Ngọn lửa được tin là có thể thiêu đốt mọi tội lỗi và điều không may trong cuộc sống. Đó cũng là lý do nghi lễ thường được tổ chức vào ban đêm khi trời đất giao hòa trong bóng tối, để ánh lửa chứng giám cho sự gột rửa những lỗi lầm của con người.
Chị Từ Thị Sinh, một người dân thôn Vòng Tre, Đặc khu Vân Đồn chia sẻ: “Đối với chúng tôi, thần lửa là vị thần tối cao, mang lại sự may mắn và bảo vệ dân làng. Khi lễ hội diễn ra, hầu như tất cả người dân trong làng đều tụ họp đông đủ để cổ vũ, tham gia nghi thức, tạo nên không khí lễ hội vừa linh thiêng vừa náo nhiệt”.
Trải qua nhiều thế hệ, nghi lễ “lội than” vẫn được gìn giữ như một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của người Sán Dìu. Giữa nhịp sống hiện đại, hình ảnh những bước chân trần đi qua than đỏ vẫn là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống dân tộc.
