Người giữ bí quyết chế tác “pa nếng” của đồng bào Bh’noong

Giới thiệu về chiếc ná trên tay, kỷ vật do người cha quá cố để lại, ông Trần Văn Kiên cho biết: Người Bh’noong gọi ná là “pa nếng”. Ngay từ nhỏ, tôi rất mê “pa nếng” nên được cha truyền lại cách sử dụng và bí quyết chế tác “pa nếng”.

Để làm ra một “pa nếng” ưng ý, phải mất cả tháng trời, từ chọn cây gỗ cà chick (gỗ pơ mu) để làm cánh ná. Cây cà chick có thớ gỗ thẳng đều, dẻo, dai có tính đàn hồi, không bị cong vênh, chịu được nắng mưa, không bị mối mọt. Phần thân ná được làm bằng gỗ cây hưh yal, có mùi thơm. Dây ná và mũi tên đều được làm từ cây giang.

Nhìn bề ngoài, một cây ná của người Bh’noong trông có vẻ đơn giản, nhưng khó nhất là phần vót cánh ná làm sao để hai bên cân đối, tạo thành một cánh ná chuẩn. Người thực hiện phải hơ thân ná vào lửa cho nóng rồi cạo, uốn. Từng nhát dao trau chuốt phải đều tay khi vuốt về hai đầu cánh ná nhỏ dần theo hình Elíp.

Tại mỗi đầu của cánh ná, dùng dao khoét sâu vào tạo một mấu gờ, có dáng hình chữ W để khi tra dây ná vào sử dụng mà không bị bung hoặc tụt ra.

Theo ông Kiên, để chế tác ra một “pa nếng” đúng kỹ thuật, có độ chuẩn xác cao, đòi hỏi người đàn ông Bh’noong phải có kinh nghiệm. Phần thân của “pa nếng” được xẻ một rãnh kéo dài tới lẫy ná thật thẳng để làm đường ngắm mục tiêu cho chính xác. 

Lẫy của “pa nếng” còn gọi là cò, được gọt nhỏ mỏng dáng tựa như hình chữ T làm từ móng chân của con trâu, bò hoặc sừng của con sơn dương. Còn dây “pa nếng” được làm từ cây giang chẻ nhỏ, vót tròn rồi se những sợi lại cho săn lại với nhau tựa con tít, tạo thành một vòng nhỏ cài vào hai đầu cánh “pa nếng”. Khi đặt mũi tên lên thân của “pa nếng”, phải đặt chuẩn vị trí rồi mới bấm cò, tạo ra lực đẩy mạnh đưa mũi tên bắn xa hàng chục mét nhằm trúng đích.

Xưa kia, ná được người Bh’noong sử dụng để săn bắn thú rừng. Ngày nay, các loài động vật hoang dã đều được đưa vào danh sách bảo vệ, nên người Bh’noong không dùng ná để săn bắn thú rừng nữa. Chiếc ná được đồng bào sử dụng trong các dịp lễ hội, ngày hội thể thao, với nội dung thi bắn ná để thanh niên trong làng trổ tài với nhau, vừa giáo dục con cháu tự hào về cội nguồn dân tộc.

Nhiều năm qua, xã Phước Công đã đưa môn bắn ná vào các giải thể thao phong trào từ thôn đến cấp xã, qua đó tạo sân chơi bổ ích cho con em đồng bào dân tộc Bh'noong, đồng thời là dịp để phát hiện ra những tài năng bắn ná mới để tiếp nối, duy trì môn thể thao truyền thống.

Được biết, để phát triển phong trào thể thao tại địa phương, ông Trần Văn Kiên đã tích cực hướng dẫn, tập luyện cho nhiều thanh niên và các cháu nhỏ trong thôn, trong xã cách bắn ná nhằm bảo tồn một nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc.