Những vấn đề cấp bách của đồng bào Lô Lô ở Cao Bằng: Nguy cơ “đứt gãy” mạch trao truyền bản sắc (Bài cuối)

Theo Kết quả điều tra kinh tế - xã hội 53 DTTS lần thứ 3, được Bộ Dân tộc và Tôn giáo công bố tháng 7/2025, dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng có 569 hộ với 2.848 nhân khẩu, trong đó nhóm tuổi từ 15 đến 60 - độ tuổi “vàng” để lao động, có 1.728 người, chiếm gần 60,7% dân số.

Tuy nhiên, số nhân khẩu từ 60 tuổi trở lên, là những người nắm giữ những tri thức văn hóa độc đáo nhất của dân tộc Lô Lô, hiện chỉ còn 208 người. Khi người trẻ phải dành phần lớn thời gian cho mưu sinh, không có nhiều điều kiện để học hỏi và thực hành các giá trị văn hóa truyền thống khiến việc bảo tồn, lưu giữ và truyền nối bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng đứng trước nguy cơ “đứt gãy”.

Ẩn số chưa được giải mã

Tại Cao Bằng, đồng bào cư trú tập trung tại 9 xóm, thuộc 4 xã - đều là những địa bàn vùng sâu, giao thông đi lại khó khăn. Điều kiện giao lưu không nhiều nên bản sắc truyền thống của dân tộc Lô Lô không bị biến đổi nhiều do quá trình tiếp biến văn hóa.

“Trải qua nhiều thế hệ, trong cuộc đấu tranh sinh tồn, dân tộc Lô Lô đã sáng tạo, gìn giữ, phát triển những nét văn hóa mang bản sắc riêng của dân tộc mình, được đánh dấu bằng phong tục tập quán, bộ trống đồng, kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, vốn dân ca phong phú, đặc sắc mang những nét đặc trưng riêng”.

(Công trình “Nghiên cứu, bảo tồn phát huy giá trị văn hóa người Lô Lô Đen tỉnh Cao Bằng” của Sở VHTT&DL tỉnh Cao Bằng)

Nhưng cũng vì thế, văn hóa của dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng đang là một ẩn số chưa được giải mã. Cả giới nghiên cứu và truyền thông, bản sắc văn hóa dân tộc Lô Lô là một đề tài cần được khai phá.

Điều này đã được khẳng định trong đề tài khoa học “Nghiên cứu, bảo tồn phát huy giá trị văn hóa người Lô Lô Đen tỉnh Cao Bằng” của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) tỉnh Cao Bằng, công bố tháng 12/2024. Đề tài do ông Sầm Việt An, nguyên Giám đốc Sở VHTT&DL (hiện là Tổng Biên tập Báo Cao Bằng) làm chủ nhiệm.

Kết quả khảo cứu cho thấy, tại Bảo tàng tỉnh Cao Bằng, các hiện vật về di sản văn hóa dân tộc Lô Lô Đen hiện nay rất ít. Trong đó chỉ có vài bộ trang phục được sưu tầm vào năm 2003 và một số trống đồng.

Công tác bảo tồn gặp rất nhiều khó khăn do thiếu các tư liệu hiện vật có giá trị khác về văn hóa vật thể và phi vật thể; đặc biệt là các hiện vật liên quan đến tín ngưỡng, lễ hội, cưới xin, tang ma, truyện cổ, bài ca dao, tục ngữ, bài thuốc chữa bệnh dân gian...

“Việc nghiên cứu, bảo tồn phát huy giá trị văn hóa người Lô Lô Đen tỉnh Cao Bằng vẫn là một đề tài còn bỏ ngỏ. Hiện chưa có công trình nào khảo cứu một cách hệ thống, chuyên sâu về văn hóa người Lô Lô Đen tỉnh Cao Bằng”, Sở VHTT&DL khẳng định trong đề tài khoa học.

Nguy cơ “đứt gãy” hiện hữu

Dù chưa được “tư liệu hóa”, nhưng văn hóa truyền thống của đồng bào Lô Lô ở Cao Bằng vẫn đang được lưu giữ trong những “bảo tàng sống” ở cơ sở. Đó là những người cao tuổi ở 9 xóm: Khau Trang, Cốc Xả, Nà Van (xã Bảo Lạc); Ngàm Lồm (xã Cô Ba); Khuổi Khon (xã Hưng Đạo); Cà Pẻn A, Cà Pẻn B, Cà Đồng, Cà Mèng (xã Cốc Pàng).

Tuy nhiên, những “bảo tàng sống” này đang ngày càng ít đi, trong khi số người trẻ được trao truyền tri thức văn hóa truyền thống là không nhiều. Thực tế này đã và đang đặt ra cho Cao Bằng nguy cơ về sự “đứt gãy” trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Lô Lô.

Theo kết quả điều tra thông tin kinh tế - xã hội của 53 DTTS lần thứ 3, được Bộ Dân tộc và Tôn giáo công bố tháng 7/2025, trong số 2.848 nhân khẩu người Lô Lô sinh sống trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, có 208 người có độ tuổi từ 60 trở lên.

Trong đó có 76 người từ 60 - 64 tuổi, 35 người từ 65 - 69 tuổi, 25 người từ 70 - 74 tuổi, 33 người từ 75 - 79 tuổi, 18 người từ 80 - 84 tuổi. Số người từ 85 tuổi trở lên chỉ còn 21 người.

Lực lượng “kế nhiệm” cho những bậc cao niên trong cộng đồng hiện cũng không còn nhiều. Trong đó, độ tuổi từ 55 - 59 còn 113 người, từ 50-54 tuổi còn 140 người, từ 45 - 49 tuổi còn 127 người…

Với việc những “bóng cả” ngày càng ít đi, còn người trẻ phải dành phần lớn thời gian cho mưu sinh, không có nhiều điều kiện để học hỏi và thực hành, các giá trị văn hóa của dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng đang đối diện nguy cơ biến mất vĩnh viễn. Vì vậy, nghiên cứu, bảo tồn bản sắc truyền thống của dân tộc Lô Lô đang là nhiệm vụ cấp bách đặt ra đối với tỉnh Cao Bằng.

Nỗ lực níu giữ bản sắc

Từ vốn Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 (Chương trình MTQG 1719), tỉnh Cao Bằng đã triển khai nhiều hoạt động để phục dựng, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Lô Lô. Nhưng công tác bảo tồn đang gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn tư liệu chính xác.

Cuối tháng 11/2024, triển khai Chương trình MTQG 1719, Sở VHTT&DL tỉnh Cao Bằng đã tiến hành khảo sát để phục dựng trò “Đánh yến” của đồng bào Lô Lô ở các xóm: Cà Pẻn A, Cà Pẻn B, Cà Đồng, Cà Mèng, trước thuộc xã Đức Hạnh, huyện Bảo Lâm (nay là xã Cốc Pàng).

Đây là trò chơi có từ xa xưa, gắn liền với đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào. Nhưng hiện trong cộng đồng dân tộc Lô Lô, người biết chơi chủ yếu là đã lớn tuổi, thế hệ trẻ đa số không biết đến trò chơi này.

Theo Sở VHTT&DL tỉnh Cao Bằng, việc phục dựng trò chơi dân gian “Đánh yến” là điểm nhấn trong kế hoạch dự án bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng cho đồng bào dân tộc Lô Lô ở 4 xóm của xã Đức Hạnh (cũ).

Trước đó, tháng 10/2024, Sở VHTT&DL tỉnh cũng đã tổ chức 2 hội nghị tập huấn nâng cao nhận thức và kỹ năng về du lịch cộng đồng. Tham gia tập huấn có đại diện 50 hộ gia đình dân tộc Lô Lô đến từ các xóm: Cà Mèng, Cà Đổng, Cà Pẻn A, Cà Pẻn B của xã Đức Hạnh (cũ).

Bồi dưỡng kiến thức để phát triển du lịch cộng đồng cho đồng bào dân tộc Lô Lô là rất thiết thực, vừa góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống, vừa truyền tải tri thức mới để tạo sinh kế cho đồng bào. Hiệu quả của mô hình này ở xóm Khuổi Khon, xã Bảo Lạc là cơ sở để tỉnh Cao Bằng xác lập hướng đi dài hạn trong phát triển toàn diện dân tộc Lô Lô.

Tại xóm Khuổi Khon, nơi sinh sống của 101 hộ, trong đó có 61 hộ dân tộc Lô Lô. Cả xóm hiện chỉ còn 10 hộ nghèo, thu nhập của bà con ngày càng tăng lên nhờ Khuổi Khon đã được định vị trên bản đồ du lịch của tỉnh.

Theo ông Chi Văn Tòng, chủ một Homestay ở Khuổi Khon, trong xóm hiện có 5 hộ gia đình làm du lịch cộng đồng. Hằng ngày xóm đều có khách nước ngoài đến tham quan, ăn nghỉ tại các Homestay. Có gia đình mỗi năm thu nhập trên 60 triệu đồng từ làm du lịch cộng đồng.

Đây là kết quả khả quan từ Đề án bảo tồn văn hóa truyền thống dân tộc Lô Lô gắn với phát triển điểm du lịch cộng đồng xóm Khuổi Khon, do Bộ VHTT&DL triển khai với kinh phí 5 tỷ đồng.

Thực hiện đề án này, xóm Khuổi Khon đã được đầu tư nhà văn hóa; 5 hộ dân tộc Lô Lô trong xóm được hỗ trợ tu bổ, sửa chữa nhà ở và một số công trình phụ trợ khác. Tỉnh Cao Bằng tổ chức các lớp tập huấn nâng cao nhận thức về du lịch cộng đồng, mở lớp truyền dạy các nghề đan lát, thêu thùa... Với hiệu quả đã được chứng minh, mô hình này rất cần được nhân rộng.